MOMA

ISI NKE IRI ABỤỌ NA ISE

 

 

      Mgbe nwa DC duuru ndi agha jicha egbe nakwa ndi kọtoma bịarue n’ezinaụlọ Okonkwọ, ọ hụrụ ndi nwoke ole na ole ka jiri ike ọgwụgwụ nọrọ n’obi ya. O nyere ha iwu ka ha pụtachaa n’ezi, ha mere nke a na-ekwughị okwu ọ bụla.

      O sitere n’ọnụ ọkọwa okwu ya jụọ ha sị: ‘’Kedụ onye bụ Okonkwọ n’ime unu?’’ Obierika zara ya sị: ‘’Ọ nọghị ebe a.’’                                                                                                       ‘’Kedụ ebe ọ nọ?’’                                                                                                                        ''Ọ nọghị ebe a.’’                                                         Iwe were nwa DC, ihu ya wee chaa ọbara ọbara. Ọ dọrọ ha aka na ntị sị na ọ bụrụ na ha akpọpụtaghị Okonkwọ mgbe ahụ, na ya ga-akpọchi ha dum n’ụlọ mkpọrọ. Ha tamuritara n’onwe ha, Obierika wee sịkwa.                                                                                          ‘’Anyị nwere ike ịkpọga gị ebe ọ nọ, ma e leghị anya ndi otu gị ga-enyere anyị aka.’’                      

       Nwa D.C. aghọtaghị ihe okwu ahụ Obierika gwara ya, ‘’E leghị anya ndi otu gị ga-enyere anyị aka,’’pụtara. O chere sị na otu n’ime ihe na-akpasukarị mmadụ iwe n’akparamagwa ndi obodo a bụ otu ha si agwa mmadụ okwu.                                                                                              Obierika na mmadụ isii ndi ọzọ butere ụzọ. Nwa DC na ndi otu ya bụ ndi dozicharala egbe ha, sooro ha n’azụ. Ọ gwalarị Obierika na ọ bụrụ na ya na ndi otu ya na-aghọ ha aghụghọ, na ha ga-agbagbu ha. Ha wee gawa.  Ntakịrị ọhịa dị n’azụ ụlọ Okonkwọ. Naanị ụzọ e si aga n’ọhịa a bụ nwa obere gburu gburu ohere nke dị n’ahụ aja bụ  ebe ụmụ ọkụkọ na-esi  agagharị achọ ihe ha ga-erị. Mmadụ agaghị esili n’ohere a gafere. N’ọhịa a ka Obierika dubara nwa DC na ndi otu ya. Ha gara akụkụ ụlọ akụkụ ụlọ wee gaa ezi ahụ gburu gburu. Naanị ụzụ ha mere bụ mgbe ha zọrọ ahịhịa kpọrọ nkụ ụkwụ.                         

     Ha wee garute n’osisi ahụ bụ ebe ozu Okonkwọ na-akwụgharị,ha wee guzo. Obierika sịrị nwa DC : ‘’E leghị anya, ndi otu gị nwere ike inyere anyị aka ịtọda ma liekwa ya. Anyị eziela ozi ka ndi ọbịa sitere n’obodo ọzọ bịa meere anyị nke a, ma ha nwere ike itufu oge tupu ha abịa.’’Nwa DC gbanwere otu ihu ahụ. O sitere n’ịbụ  onye ọchịchị wee bụrụzie nwa akwụkwọ nke na-amụ ihe banyere omenala ndi na-emepebeghị emepe. 

 

     Ọ jụrụ ha sị: ‘’Ọ bụ gịnị mere unu agaghị eji aka unu mee ya?’’                             Otu n’ime ha zara ya sị: ‘’O megidere omenala anyị. Ọ bụ ihe arụ na mmadụ wepụrụ ndụ ya. Ọ bụ iwu megide ala, ụmụnna enweghi ike ili onye ọ bụla mere otu a. Ozu ya bụ ihe ọjọọ, naanị ndi ọbịa nwere ike imetụ ya aka.Ya mere anyị jiri rịọ ndi gị ka ha tọtuo ya n’ihi na unu bụ ndi ọbia. Nwa DC jụkwara ha sị: Unu aga-eli ya dị ka onye ọ bụla ọzọ.?’’ ‘’                        Anyị enweghị ike ili ya. Naanị ndi ọbịa nwere ike ime otu a. Anyị ga-akwụ ndi otu gị ụgwọ ka ha meere anyị ya. Mgbe e lichara ya ka anyị ga-emere ya ihe anyị kwesiri ime. Anyị ga-achụ aja iji kpochapụ arụ ahụ merelanụ megide ala.’’                                                                     Obierika onye legidere ozu enyi ya nwoke ka ọ naara akwụgharị anya tụgharịrị na mberede  jiri obi iwe gwa nwa DC sị ya, ‘’Nwoke ahụ bụụrụla otu n’ime ndi sikarịchara ike Ụmụọfịa nwere. I mere ya ka ọ gbuo onwe ya; ugbu a, a ga-eli ya dị ka nkịta….’’ O nwekwaghị ike ikwu ihe ọzọ. Olu ya naara ama jijiji, ọ dịghịkwa okwu si na ya pụta.                                                                                                                                                Nwa DC nyere onye isi kọtọma ya iwu si: ‘’Tọtuonụ ozu ya, ma kpọrọkwa ndi a niile bia n’ụlọikpe.’’             Onye kọtọma ahụ gbuchapụụrụ ya sị: “Ooo, nna m ukwu Ị”                                              Nwa D.C. kpọọrọ ndi agha mmadụ anọ wee pụọ. N’ime ọtụtụ afọndi ahụ ọ gbalịsirila ike iweta mmepe na mpaghara Afịrịka dị iche iche, ọ mụtala ọtụtụ ihe . Otu n’ime ha bụ na nwa DC agaghị aga ihe ugwu na-adịghị n’ime ya, dị ka ịga tọtuo onye kwụrụ ụdọ n’elu osisi. Ụdịrị ihe ahụ ga-eme ka ndi obodo lelịa ya anya. Mgbe ọ naara alaghachi azụ n’ụlọikpe, o chere ihe banyere akwụkwọ ahụ. Kwa ụbọchị ka ọ na-enweta ihe ọhụrụ nke ga-dị n’ime ya. Ọ ga-atọ onye ọ bụla ụtọ ịgụ akụkọ nwoke a gburu onye kọtọma ma kwụọ ụdọ n’elu osisi. O nwere ike iji ya deta otu isi edemede. O nwere ike ọ gaghị erucha otu isi ma ọ ga-abụ nkebi edemede zuru oke. O nwere ọtụtụ ihe ndi ọzọ ọ ga-edenyekwa n’ime ya,n’ihi ya ọ ga-akpachapụ anya wepụ ihe ndi na-adịghị oke mkpa. Ọ họpụtalarị ihe ga-abụ isiokwu akwụkwọ ahụ, mgbe o chechara ogologo echiche:  ‘’Iweta Udo n’etiti agbụrụ ndi na-empebeghị emepe n’agbọ oke osimiri Niger.’’       

 

 

ISI NKE IRI ABỤỌ NA ANỌ

 

 

 

2

ISI NKE IRI ABỤỌ NA ATỌ

 

 You CAN READ THE E-BOOK BELOW:

Nke a bụ mbụ Okonkwọ nwere obi aṅụrị n’ime ọtụtụ afọ. O yiri ya ka oge ndị ahụ gbanwecharala mgbe ahụ ọ gbapụrụ ọsọ ndụ, ha ana alaghachi otu ha dị na mbụ.

O jirila obi ọkụ gwa ndị obodo ya okwu mgbe ahụ ha zukọtara n’ahịa ha ikpebi ihe ha ga-eme. Ha nyerela ya ugwu wee gee ntị ihe o kwuru. Ọ dịkwa ka mgbe ochie ahụ mgbe onye agha bụụrụ onye agha. N’agbanyeghị na ha ekwetaghị igbu nwa bekee ahụ, ma ọ bụ chụpụ ndị ụka ahụ, ha kwekọrịtara ime ihe a hụrụ anya. Obi tọkwara Okonkwọ ụtọ ọzọ.

              …………………………………………………………

Abalị abụọ ha mebichara ụlọ ụka ahụ, ọ dịghị ihe ọ bụla merenụ. Nwoke Ụmụọfịa ọ bụla jiri mma ma ọ bụ egbe na-aga ebe ọ bụla ọ chọrọ ịga. Ha achọghị ka a nwụde ha n’amaghị ama dị ka ndị Abame.

Nwa D.C. siri njem nleta ya wee lọta. Mazi Smith gakwuru ya otu ihu ahụ, ha wee kọọ ogologo akụkọ. Ndị Ụmụọfịa amaghị ihe banyere nke a, ma ọ bụrụgodu na ha maara, ha chere na ọ bụghị ihe dị oke mkpa. Nwa bekee naara aga mgbe dum ihụ nwanne ya nwoke, ọ dịghị ihe pụrụ iche dị na ya.

Ka abalị atọ gachara, nwa D.C. zipuru onye nkọwa okwu ya nke ire ya na-atọ ka nnu bekee ka ọ gaa gwa ndị Ụmụọfịa na ya chọrọ ịhụ ha n’ebe isi ụlọ ọrụ ya dị. Nke ahụ abụghịkwa ihe pụrụ iche. Ọ naara akpọ ha ugboro ugboro igwa ha ụdị ‘ogologo okwu’ ahụ dị ka o si akpọ ya. Okonkwọ bụ otu n’ime ndị ndu obodo isii ahụ ọ kpọrọ oku.

Okonkwọ dọrọ ndị ọzọ aka na ntị ka ha jikere nke ọma. Ọ sịrị ha: “Nwoke Ụmụọfịa ọ bụla anaghị ahapụ ịza oku a kpọrọ ya. O nwere ike jụ ime ihe a sịrị ya mee; ọ naghị ahapụ ịga ka a sị ya mee ihe ahụ.”

Ya mere, mmadụ isii ahụ weere mma ha gawa ihụ nwa D.C. Ha ebughị egbe ha n’ihi na nke ahụ agaghị abara ha uru. A kpọbatara ha n’ụlọikpe ebe nwa D.C. ahụ nọ. O jiri obi nwayọ nabata ha. Ha nyapụtara akpa agwọ ha nakwa ọbọ mma ha, dote ha n’ala ụlọ wee nọrọ ala.

Nwa D.C. bidoro ịgwa ha okwu sị: “Akpọrọ m unu ka unu bịa n’ihi ihe ahụ mere mgbe ahụ anọghị m ya. A kọọrọla m ihe ole na ole ma ekwetabeghị m wee ruo mgbe m nụrụ olu unu. Achọrọ m ka anyị dozie okwu a dị ka enyi na enyi ma chọpụtakwa ụzọ anyị ga-esi gbochie ya ime ọzọ.

Ogbuefi Ekwueme biliri ọtọ wee bido ịkọ akụkọ ihe ahụ merenụ.

Nwa D.C. sịrị ya: “Cheretu, achọrọ m ịkpọta ndị ọrụ m ka ha nụrụ ihe bụ iwe unu nakwa ịma ọkwa unu. Ọtụtụ n'ime ha sitere n’ebe tere anya bịa, n’agbanyeghị na ha na-asụ asụsụ unu, ha amaghị ihe ọ bụla banyere omenala unu. Jemis, gaa kpọta ndị ahụ.”

Onye nkọwa okwu ya ahụ hapụrụ ụlọ ikpe ahụ pụwa, na mgbe na-adịghị anya, ọ kpọọrọ ndị nwoke iri na abụọ wee lọta. Ha gara nọnyere ndị Ụmụọfịa ahụ, Ogbuefi Ekwueme wee bidokwa ịkọ akụkọ ahụ otu Enọkụ siri gbuo otu egwugwu.

Ihe mere ugbu a mere oke ngwa ngwa nke na mmadụ isii ahụ amaghị mgbe o jiri mee. Ha nwetụrụ ntakịrị ọgbaghara nke na o nyeghị ha ohere ịmịpụta mma ha n’ọbọ ya. A dọrọ mmadụ isii ndị ahụ ọkpọ, ma ọ bụ, kee ha agbụ n’aka wee kpụba ha n’ụlọ mkpọrọ.

Mgbe e mechara, nwa D.C. gwara ha okwu sị: “Anyị agaghị emerụ unu ahụ ọ bụla ma ọ bụrụ na unu ekweta inyere anyị aka. Anyị ewetarala unu na ndị obodo unu usoro ọchịchị udo ka obi wee dị unu mma. Ọ bụrụ na o nwere onye na-esogbu unu, anyị ga-abịa zọpụta unu. Ma, anyị agaghị ekwe ka unu sogbuo ndị ọzọ. Anyị nwere ụlọikpe ebe anyị na-eleba anya n’esemokwu ọ bụla ma kpeekwa ikpe ziri ezi dị ka anyị si eme ya n’obodo m n’okpuru otu nnukwu eze nwanyị. Akpọtara m unu ebe a n’ihi na unu jikọtara ọnụ na-akparị ndị ọzọ, na-agba ụlọ obibi nakwa ụlọ ụka ndị mmadụ ọkụ. Nke ahụ agaghị eme n’okpuru ọchịchị eze nwanyị nke bụ eze kachasị ike n’ụwa dum. Ekpebiela m na unu ga-akwụ narị akpa ego ayọrọ abụọ. A ga-atọhapụ unu ngwa ngwa unu kwetara nke a, ma kpebiekwa ịnakọta ndị unu nha ahụ. Kedu ihe unu nwere ikwu maka nke a?”

Ihe a enyeghị mmadụ isii ndị a ọnụ okwu, nwa D.C. hapụtụrụ ha pụọ. Mgbe ọ naara apụ n’ụlọ mkpọrọ ahụ, ọ gwara ndị kọtọma ya ka ha nye ndị ahụ ugwu ruuru ha n’ihi na ha bụ ndị ndu Ụmụọfịa. Ha sịrị ya “ooo, nna anyị ukwu!” wee gbuchaara ya.

Ngwa ngwa ahụ nwa D.C. hapụrụ, onye isi ndị kọtọma ahụ, nke bụkwa onye na-akpụ ndị mkpọrọ isi, weputara agụwa ya wee kpụchapụ ndị ahụ ntụtụ isi ha. Agbụ ahụ ka dịkwa ha n’aka, ha nọsọ ọdụ ebe ahụ na-ele n’anya ka atụrụ.

Ndị kọtọma ahụ mara ha njakịrị sị: “Kedu onye bụ eze unu?” Anyị hụrụ na onye ụkpa ọ bụla na-agba eriri ọzọ n’Ụmụọfịa. Ọnụ ahịa ya, ọ na-eru ego ayọrọ iri?”

Mmadụ isii ndị ahụ erighị ihe ọ bụla ụbọchị ahụ nakwa echi ya. Ọ bụghịdị mmiri ọṅụṅụ ka e nyere ha, n’ihi ya, ha enweghị ike ịpụ ezi gaa nyụọ mamịrị ma ọ bụ gaa n’ọhịa nyụọ nsị. N’abalị, ndị kọtọma ahụ bịara ịkọ ha ọnụ nakwa ịkụkọta ha isi ahụ ha kpụrụ ha ọnụ.

Ọ bụladị mgbe a hapụrụ naanị ha, ha ahụghị ọnụ ha ji akparịta ụka. Ọ bụ naanị n’ụbọchị nke atọ mgbe ha na-enwekwaghị ike idili agụụ na mkparị ahụ ka ha bidoro kwuwe otu ha ga-esi mee ihe ahụ.

Okonkwọ jiri iwe sị: “A sị na unu gere m ntị, anyị gaara igbu nwa bekee ahụ.”

Otu n’ime sịrị ya: “ Anyị gaara inọ n’Ụmụrụ ugbu na-eche ọnwụ anyị.”

Otu onye kọtọma nke gbatara mgbe ahụ, jụrụ ha sị: “ Kedu onye chọrọ igbu nwa bekee?” Ọ dịghị onye kwuru okwu.

“Arụ nke unu mere ejubeghị unu afọ, kama unu ga-achọ igbu nwa bekee n’elu ya.” O jiri otu apịpịa buru ibu wee piakasịa ha n’isi nakwa azụ ha. Obi iro na ọnụma ekweghị Okonkwọ megharịa ahụ.

               ………………………………………………………

Ozugbo ahụ a kpọchichara mmadụ isii ndị ahụ, ndị kọtọma gara n’Ụmụọfịa na-agwa ndị obodo na a gaghị ahapụ ndị ndu ha karịa ma ha kwụrụ nha narị akpa ego ayọrọ abụọ na iri ise.

Onye isi ha gwara ndị obodo sị: “Naanị ma unu kwụrụ nha ozugbo ozugbo, anyị ga-akpụgara nwa D.C. ndị ndu unu n’Ụmụrụ ka o gbuo ha.”

Akụkọ a gbasakwara otu ihu ahụ n’obodo dum; ọ na-aga, ha ana-etinye ya unu. Ụfọdụ sịrị na a kpụgalarị ndị a n’Ụmụrụ bụ ebe a ga-akpọgbu ha n’echi ya. Ndị ụfọdụ sịrị na a ga-akpọgbukwa ndị ezinaụlọ ha. Ndị ozọ sịrị na ndị agha nọrịị n’ụzọ ịbịa gbagbusịa ndị Ụmụofịa dị ka ha mere n’Abame.

Mgbe ahụ bụụrụ mgbe ọnwa na-apụta n’uju, ma n’abalị ahụ, a nụghị olu ụmụaka ọ bụla. Mbara ilo nke obodo, bụ ebe ha na-anọ egwu egwu ọnwa tọgbọrọ chakoo. Umụ nwanyị Iguedo ezukọtakwaghị ebe nzuzo ha ahụ ịmụ egwu ọhụrụ nke ha ga-ebupụtara ndị obodo na mgbe dị n’ihu. Ụmụ okorọbịa bụ ndị na-apụkarị ije abalị mgbe ọnwa na-eti, chedochara ụlọ ha n’abalị ahụ.

Ọ dighị onye nụrụ olu ha n’abalị ahụ n’ụzọ ọhịa obodo ha, ka ha naara aga ileta ndị enyi ha na ndị iko ha. Ụmụọfịa dizi ka anụ nke e mesuru n’ime ọhịa, nke ntị ya guzocha ọtọ, ọ na-achịchagharị anya na-amaghị ebe ọ ga-agbaga.

Mkpọtụ ndị obodo nụrụ ugbu a bụ nke onye ọkụekwe ka ọ naara akụ ogele ya. Ọ kpọkuru nwoke ọ bụla n’Ụmụọfịa, bido n’uke Akakamma gbagowe, ka ha zukọọ na mbara ahịa ma ha richaa nri ụtụtụ echị ya. Ọ gazuchara Ụmụọfịa dum. O dịghị okporo ụzọ ọ bụla ọ hapụrụ.

Ezinaụlọ Okonkwọ dị ka ebe a gbara ọsọ agha. Ọ dị ka ebe a wụrụ mmiri oyi. Ndị ezinaụlọ ya dum nọ ya, ma, ha jiri olu dị nta na-ekwurịta okwu. Ada ya Ezimma siri ebe ọ gara ije otu ọnwa n’ụlọ di ga-alụ ya lọta mgbe ọ nụrụ na a tụrụ nna ya mkpọrọ wee na achọkwa ịkwụgbu ya. Ngwa ngwa ọ lọtara ụlọ, ọ gakwuru Obierika ịjụ ya ihe ndị Umụọfịa na-achọ ime banyere ihe ahụ. Ma, Obierika anọghị n’ụlọ kemgbe ụtụtụ. Ndị inyom ya chere na ọ gara nzukọ nzuzo. Afọ juru Ezimma na o nwere ihe ndị obodo na-akwado ime.

N’ụtụtụ, mgbe onye ọkụekwe rịọchara ụmụ nwoke ndị Ụmụọfịa, ha zukọtara na mbara ahịa ha wee kpebie na ha ga anakọta narị akpa ego ayọrọ abụọ na iri na ise ahụ na-etufụghị oge, iji mee ka obi dị nwa bekee mma. Ha amataghị na akpa iri ise ga-agara ndị kọtọma ahụ bụ ndị welirila ọnụ ego ahụ maka nke akpa ha.

 

 

3

ISI NKE IRI ABỤỌ NA ABỤỌ

 

Onye nọchiri anya Mazị Brọwn bụ Ụkọchukwu James Smith bụkwa onye omume ya pụrụ iche. Ọ katọrọ hoo haa usoro Mazị Brọwn jiri anabata ma kwenyekwara n’ihe ụfọdụ ndị obodo na-eme. Ọ hụrụ ihe dum dị ka ịdị ọcha na ịdị oji. Ihe dị oji bụ ihe arụ. Ọ hụrụ ụwa a dị ka ọgbọ agha ebe ụmụ nke ihe na ụmụ nke ọchịchịrị na-egburịta onwe ha. N’ịgbasa oziọma ya, ọ naara ekwu ihe gbasara ewu na atụrụ, ọka na ata. O kwenyere n’ikpochapụ ndị amụma Baal.

O wutere ya nke ukwu na ọtụtụ n’ime ndị otu ya amaghị ihe dị ka atọ n’ime otu-Chineke nna, Chineke Ọkpara, Chineke mmụọ nsọ, nakwa oriri nsọ. Nke a zipụtara naanị na ha bụ mkpụrụ ndị ahụ a kụrụ n’ala nkume. Ọ dịghị ihe ọ bụla ọzọ Mazị Brọwn bu n’obi na-abụghị ọnụ ọgụgụ. Ọ gaara amata na alaeze eluigwe agbanyeghị n’igwe mmadụ. Onye nwe anyị n’onwe ya kọwara mkpa ọ dị ịdị naanị ole na ole. Wara wara ka ụzọ ahụ dị, ole na ole ka ọnụ ọgụgụ ha dị kwa. Iji ndị na-ekpere arụsị, ndị na-achọ naanị ihe iriba ama kpojuo n’ụlọ ukwu Chukwu bụ ime ihe nzuzu nke na-adị ruo ebighị ebi. Onye nwe anyị jiri apịpịa ya naanị otu mgbe na ndụ ya - iji chụpụ igwe mmadụ ahụ n’ụlọ ụka ya.

N’ime izuuka ole na ole ọ biara n’Ụmụọfịa, Mazị Smith kwụsịrị otu nwanyị ịbịa ụlọ ụka n’ihi na ọ naara awụnye mmanya ọhụrụ n’ime akarama ochie. Nwanyị a kwere ka di ya, onye ọgọ mmụọ, bọkasịa nwa ya nwụrụ anwụ. Ha sịrị na nwa ahụ bụ ọgbanje nke naara ata nne ya ahụhụ site n’ịnwụ nakwa ịbanye n’afọ ya ka ọ mụọ ya ọzọ. Ugboro anọ ka nwa a putarala ụwa. Ya mere, ha jiri bọkasịa ya ka ọ ghara ịlọghachi.

Iwe were Mazị Smith nke ukwu mgbe ọ nụrụ ya. O kweghị n’akụkọ ahụ nke ọ bụladị ndị ahụ kwenyesiri ike n’otu ya, siri na ọ bụ eziokwu, akụkọ ụmụaka ọchọnganoko bụ ndị mbọkasị ahụ anaghị adọghachi azụ, ha ewee buru apa ndị ahụ puta ụwa  ọzọ. Ọ zara ha sị na ọ bụ ekwensu gbasara akụkọ ndị ahụ iji duhie ndị mmadụ n’ụwa a. Ndị kwenyere n’ụdị akụkọ ndị a ekwesighị ịnọ n’ọgbakọ Chukwu.

Ndị Ụmụọfịa na-ekwu sị na ka onye si agba egwu bu ka e si akụrụ ya nkwa. Mazị Smith jiiri iwe zọọ ụkwụ egwu, ara wee gbapụ ndị na-akụ nkwa. Ndị ahụ nchegharị ha naara agba ha ara, bụkwa ndị dajụrụ n’aka mgbochu Mazị Brọwn, nwezi ohere ime otu o si masi ha n’uju ugbu a. Otu n’ime ha bụ Enọkụ, diọkpara onyeisi eke agbara ahụ, bụkwa onye e kwetara na ọ bụ ya gburu ma riekwa eke agbara ahụ. Ka Enọkụ siri buru usoro okpukpe ohụrụ a n’obi dị ka ọ karịrị nke Mazị Brọwn nke mere ka ndị obodo kpọọ ya ‘mbịara mbịa bekara ndị nwe ozu n’akwa’.

Enọkụ dị mkpụmkpụ, ọ na-aga ije dị ka a ga-asị na ọ dị ya ngwa ngwa mgbe dum. Ụkwụ ya dị mkpụ mkpụ ma saakwa mbara. Ọ pịara ụkwụ, n’ihi ya, o guzoro ọtọ, ma ọ bụ gawa ije, ikpere ya na-akụkọta ọnụ, ụkwụ ya abụọ ewe dị ka ha sere okwu, nke ọ bụla na-achọ igawara nke ya. Otu a ka ike jiri jupụta n’obere ahụ Enọkụ nke mere na mgbe dum na-abụ ya esemokwu na ọgụ kwa ụbọchị ụka ọ bụla, ọ na-adị ya ka e kwuo okwu Chukwu megide ndị  iro ya. Ọ burụ na ọ nọdebere otu n’ime ha, ọ ga na-ele ya anya ugboro ugboro dị ka ọ ga-asị ya, ‘agwara m gị otu ahụ’. Ọ bụ Enọkụ kpasuru ọgbaghara ahụ nke na-erugharị n’etiti ndị ụka na ndị Ụmụọfịa kemgbe Mazị Brọwn lara. Nke a mere n’oge ememme ahụ ndị obodo na-eme  kwa afọ iji kwanyere Ala ugwu. N’oge dị otu a ka ndị nna ha ochie ndị e lirila n’ala n’ọnwụ ha naara esite n’ọnụ ahụhụ apụta ozọ dị ka egwugwu.

Otu arụ kachasị ibe ya mmadụ nwere ike ime bụ ikpughe egwugwu ihu ya n’ihu oha, ma ọ bụ ikwu ma ọ bụ mee ihe ọ bụla nke ga- ewetu ugwu anwụghị anwụ egwugwu ndị a n'anya ndị na-echighị echichi. Ihe a ka Enọkụ mere.

Emume afọ a e ji ekpere Ala danyere ụbọchị ụka, ọtụtụ mmọnwụ nakwa akpagharị. Ụmụ nwanyị ndị gara ụka ụbọchị ahụ enweghị ike ịla ụlọ ha. Ụfọdụ n’ime ha ndị nwoke ha gara rịọ egwugwu ndị ahụ ka ha pụtụ obere ka ụmụ nwanyị ndị ahụ wee gafee. Ha kwetara ma nọrọkwa n’ụzọ ụla mgbe Enọkụ turu ọnụ sị na ha agaghị anwa anwa bitu onye otu Kristi aka. Ha dum laghachiri azụ mgbe ha nụrụ nke a. Otu n’ime ha piara Enọkụ ezigbo ụtalị ahụ ọ na-eji mgbe dum. Enọkụ dakwasịrị ya n’elu wee dọkaa mmọnwụ ya. Ngwa ngwa ahụ, egwugwu ndị ọzọ gbara onye otu ha ahụ e merụrụla emerụ gburu gburu iji kpuchie ya n’anya ndị nwanyị na umụaka, wee dulaa ya. Enọkụ egbuola otu n’ime mmuọ ndị nna ya ochie, ọgbaraghara wee jupụta n’Ụmụọfịa.

N’abalị ahụ, nne ụmụ mmụọ ndị ahụ gara gburu gburu obodo ha dum na-ebere nwa ya ahụ e gburu egbu akwa. Oke egwu tụrụ n’abalị ahụ. Ọ bụladị onye ahụ mekarịchara okenye n’Ụmụọfịa anụbeghị ụdịrị akwa ahụ pụrụ iche ma na-atụkwa egwu, a gaghịkwa anụ ụdịrị akwa ahụ ọzọ. Ọ dị ka a ga-asị na mkpụrụ obi nke obodo ahụ bere akwa maka oke ihe egwu nke naara abịa - ọnwụ ya onwe ya.

N’echi ya, egwugwu Ụmụọfịa dum zukọtara n’ahia ha. Ha sitere n’ogbe dum dị n’obodo ha nakwa n’obodo ndị gbara ha gburu gburu bịa.

Ọtakagụ ahụ a na-atụ egwu sitere n’Imo bịa, Ekwensu bụ nke nya okeọkpa n’azụ ya sitere n’Uli bịa. Ihe a bụ ọgbakọ naara atụ egwu.

Ụzụ pụrụ iche nke mmọnwụ ndị a naghị agụta ọnụ naara eme, ụda ataṅụ ndị naara akụkọta ọnụ n’azụ ụfọdụ n’ime ha , nakwa ụda mma ha ka ha na-agbagharị na-ekele onwe ha, mere ka egwu tụọ mkpụrụ ọbi ọ bụla. Nke a bụ mbụ ha naara anụ ụdịrị mkpu ahụ n’ehihie na ndụ ha.

Site n’ahịa ahụ, mmọnwụ ndị a iwe juputara n’obi gawara na mbara ezi Enọkụ. Ụfọdụ ndị ndu nke obodo bụ ndị ji ọgwụ na ekike ndị ọzọ ha ji echedo onwe ha, sooro ha gaa. Ndị a bụ ndị aka siri ike n’ọgwụ. Umụ nwoke na ụmụ nwanyị ndị ọzọ nọrọ n’ụlọ ha na-ege ntị.

Ndị ndu ndị ụka ahụ zukọtara n’ụlọ Mazị Smith n’abalị ụnyahụ ya. Mgbe ha naara akparịta ụka ka ha nụrụ nne mmụọ ahụ ka ọ naara ebe akwa nwa ya. Akwa arịrị a metụtara Mazi Smith, nke mere ka ọ dị ka ọ tụrụ egwu nke mbụ.

Ọ jụrụ ha sị: “ Ọ bụ gịnị ka ha na-achọ ime?” Ọ dịghị onye maaranụ n’ihi na ụdị ihe a emebeghị mbụ. Mazị Smith gaara akpọ nwa D.C na ndị kọtọma ya, ma ha gara njem nleta n’ụnyahụ ya. Mazị Smith wee kwuo sị: “Otu ihe ka anyị maara nke ọma. Anyị agaghị alụsọ ha ọgụ. Ike anyị dị n’aka Chukwu.” Ha niile gbukọrọ ikpere n’ala wee rịọ Chineke ka ọ zọpụta ha.

Mazị Smith tiri mkpu sị: “ Chineke zọpụta ndị nke gị.”

Ndị ọzọ zara sị: “Ma gọziekwa ihe nrita  gị.”

Ha kpebiri na ha ga-ezo Enọkụ n’ụlọ Mazị Smith otu abalị ma ọ bụ abụọ. O wutere Enokụ n’onwe ya nke ukwuu mgbe ọ nurụ ya n’ihi na o chere na agha dị nsọ naara abịa; o nwekwa ndị ụka ole na ole ọzọ ndị nwere udị echiche ahụ. Ma ha zipụtara amamihe n’etiti ndị a nwere okwukwe, ya mere ha jiri zọputa ndụ ọtụtụ ndị mmadụ.

Ndị otu egwugwu ahụ gawara na mbara ezi Enọkụ di ka ọkụ na-agba ọzara wee jiri mma na ọkụ mebichaa ebe dum. Ha sitere n’ebe ahụ gawa n’ụlọ ụka ahụ ebe mmebi ihe naara egbu ha ka mmanya.

Mazị Smith nọ n’ulọ ụka ya mgbe ọ nụrụ mmọnwụ ndị ahụ ka ha na-abia. O jiri nwayọ gaa guzo n’ọnụ ụzọ nke esi abata n’ụlọ ụka ahụ. Ọ fọrọ ntakirị  ka ọ gbalaga mgbe egwugwu atọ ma ọbụ anọ mbụ bịarutere na mbara ụlọ ụka ahụ. Egwu purụ ya n’ahụ, karịa ịgbalaga, o sitere n’ọnụ uzọ ụlọ ụka  ahụ wee gakwuruwe mmọnwụ ndị ahụ na-abianụ.

Ha wabatara n’ike wee kwatucha osisi ogugu ahụ ndị uka  jiri gbaa ọka n’ụlo ụka ha.

Ataṅụ naara ada aghara aghara, mma kụkọtakwara onụ, ebe etum(uzuzu) nakwa mkpọtụ juputara ebe dum. Mazị Smith nụrụ ụda nzọ ụkwụ n’azụ ya. O tụgharịrị n’azụ ya wee hụ Okeke onye nkọwa okwu ya. Okeke na nna ya ukwu adịchaghị na mma kemgbe ahụ ọ katọchara akparamagwa ọjọọ Enọkụ ahu n’ime nzukọ ndị ndu ụka ahụ ha mere n’abalị. Okeke gara n’ihu kwuo sị na a gaghị ezo Enọkụ n’ime ụlọ Mazị Smith n’ihi na ọ ga-ebute naanị iwe na ọnụma ndị obodo n’ebe onye nkuzi ahụ nọ. Mazị Smith jiri olu ike bara ya mba, n’ihi ya, ọ chọghị ndụmọdụ ya n’ụtụtụ ahụ. Ma ugbu a, mgbe ọ bịakwutere ya, ha abụọ wee guzo n’ihu mmụo ndi iwe na-ewe, Mazị Smith lere ya anya wee chịa ọchị. Ọchị a erijughị afọ ma obi ọma jupụtara ya n’ahụ.

Na nwa mgbe nta, egwugwu ndị a laghachitụrụ azụ site n’otu mmadụ abụọ ndi a si kwuru otu ebe, bụ nke ha na-atụghị anya ya. Ma nke a anoteghị aka, ọ dị ka nwa obere ohere ahu na-adị tupu egbe igwe agbaa. Mwabanye nke abụọ ha a, karịrị nke mbụ ha. Ha nọchichara mmadụ abụọ ahụ. Mgbe ahụkwa ka olu ahụ a mara nke ọma lara elu n’ime mkpọtu niile ahụ ebe dum wee daa jụụ otu ihu ahụ. Ha nyere ohere n’etiti mmadụ abuọ ahụ, Ajohịa(AjọfIa) wee bido ikwu okwu.

Ajọfia bụ egwugwu nke na-edu ndị ọzọ n’Ụmụọfịa. Ọ bụ onye isi ma bụrụkwa onye nkwupụta okwu n’ime ndị nna ochie toolu ahụ bụ ndị na-ekpe ikpe n’obodo. A ma olu ya nke ọma, ya mere o jiri nwee ike ime ka udo dị otu ihu ahụ n’etiti mmụọ ndị ọzọ ahụ a kpasurula iwe. Ọ gwara Mazị Smith okwu, mgbe ọ naara ekwu okwu a, anwuru ọkụ siri ya n’isi na-apụta.

O jiri olu ndị mmụọ ji agwa ndị mmadụ okwu wee sị ya: “Ahụ nwa bekee, ekelee m gị.”

Ọ jụrụ sị: “Ahụ nwa bekee, ị ma onye mbụ?”

Mazị Smith lere onye nkọwa okwu ya anya, ma Okeke, bụ onye sitere n’Ụmụrụ nke tere anya, aghọtakwaghị ihe o kwuru.

Ajọfịa jiri olu ọjọọ ya ahụ chịa ọchị. Ọ sịrị: “Ha bụ ndị ọbịa, ha amaghị ihe a naakọ. Ma, anyị  ga-ahapụ nke ahụ.” Ọ tụgharịrị ebe ndị otu ya nọ wee kelee ha, kpọọkwa ha nna ndi Ụmụọfịa. Ọ sụnyere oji ya n’ala wee na- ayọgharị ya. Ọ tụgharịkwara ọzọ ebe nwa bekee na onye nkọwa okwu ya nọ.

Ọ gwara onye nkọwa okwu ahụ sị: “Gwa nwa bekee na anyị agaghị emerụ ya ahụ ọ bụla. Gwa ya ka ọ hapu anyị wee laghachi n’ụlọ ya. Ihe nwanne ya nwoke nke biiri ebe a na mbụ masịrị anyị nke ukwu. Ọ dara iberibe, ma na ihe ya masịrị anyị, n’ihi ya anyị agaghị emerụ nwanne ya nwoke ahụ. Ma anyị ga-emebi ụlọ arusị a ọ rụrụ. Anyị agaghị ahapụkwa ya ka ọ nọrọ n’ebe a ọzọ. O buterela anyị ihe arụ dị iche iche, n’ihi ya, anyị biara iwepụ ya.”  Ọ tụgharịrị ebe ndị otu ya nọ sị: “nna ndị Ụmụọfịa, ekelee m ụnụ.” Ha niile jikwara otu olu ahụ zaa ya. Ọ tugharịkwara ọzọ ebe nwa bekee nọ sị: “I nwere ike ibinyere anyị ma ọ bụrụ na otu anyị si ebi ndụ masịrị gị. I nwere ike na-efekwa chi gị. Ọ dị mma ka mmadụ na-efe chi na mmụọ ndi nna ya ochie ha. Laghachi azụ n’ụlọ gị ka anyị ghara imeru gị ahụ. Iwe anyị dị ukwuu,ma anyị melatara ya ka anyị wee nwee ike ikwuru gị okwu a.”

Mazị Smith gwara onye nkọwa okwu ya sị: “Gwa ha ka  ha si ebe a pụọ. Ihe a bụ ụlọ Chukwu, n’ihi ya, agaghị m anọ ndụ hu na ha meruru ya.”

Okeke jiri ụzọ akọ kọwara mmọnwụ na ndị Ụmụọfịa ndị ahu ihe ahụ. Nwa bekee sị na obi dị ya ụtọ otu unu siri bịa kọsara ya iwe unu, dị ka ndị enyi. Ọ ga-adị ya obi ụtọ ma ọ bụrụ na unu ahapụrụ ya okwu ahụ ka o kpezie.”

“Anyị agaghị ahapụrụ ya okwu a n’ihi na ọ maghị omenala anyị, di ka anyi onwe anyị amaghị nke ya. Anyị sịrị na ọ bụ onye nzuzu n’ihi na ọ maghị omenala anyị, e leghi anya, ọ sịkwa na anyị bụ ndị nzuzu n’ihi na anyị amaghị nke ya. Anyị chọrọ ka ọ pụọ ebe a.”

Mazị Smith guzosiri ike ebe ọ nọ, ma o nweghi ike izọputali ụlo ụka ya. Mgbe egwugwu ndị ahụ lara, ụla ụka aja uhie ahụ Mazị Brọwn rụrụ aghọọla okpụrụkpụ aja nakwa ntụ. Mgbe ahụkwa ka obi mmụọ ndị obodo jụụru.

 

 

4

ISI NKE IRI ABỤỌ NA OTU

 

O nwere ọtụtụ ndị nwoke na nwanyị n’Ụmụọfịa bụ ndị ọnọdụ ọhụrụ a dị n’obodo ha anaghị ewute otu o si ewute Okonkwọ. Ọ bụ eziokwu na nwa bekee wetara okpukpe ara, ma, ọ rụọkwala ụlọ azụmahịa bụ ebe mmanụ nkwụ na akụ ya bụrụ ihe oke ọnụahịa na mbụ, nnukwu ego wee batazie n’Ụmụọfịa.

A bịa n’ihe gbasara usoro okpukpe ahụ, ndị mmadụ bidoro chewe na e leghị anya, ọ dị ihe ọma dị n’ime ya, na-abụghị ara ahụ ha chere.

Echiche dị otu  bidoro batawa ha n’obi. Site n’akparama agwa Mazị Brọwn, bụ onye oziọma bekee nke kwụ chim n’igbochu ndị otu ya ịkpasu ndị obodo iwe. Ma, otu onye n’ime ha rara ya ahụ ijikọta. Aha ya bụ Enọkụ. Nna ya bụ onyeisi na-elekọta agwọ ụmụ agbara ahụ. Akụkọ kọrọ sị na Enọkụ egbuola ma riekwa Eke agbara ahụ, ya mere, nna ya jiri bụọ ya ọnụ.

Mazị Brọwn katọrọ ụdịrị akparama agwa dị otu ahụ. Ọ gwara ndị otu ya na e nwere ike ime ihe dum, ma, na ọ bụghị ihe dum bara uru. Nke a mere ka mmadụ dum, ma ndị obodo, na-akwanyere ya ugwu n’ihi na o ji nwayọ na-eso usoro nkweye ndị obodo. Ya na ụfọdụ ndị ukwu nọ n’obodo abụrụla enyi. N’otu n’ime nleta ahụ ọ na-eleta obodo ndị gbara ha gburu gburu, e nyere ya mpi enyi a pịrị apị, bụ nke na-egosi ọnọdụ dị elu na ịkwanyere mmadụ ugwu. Otu n’ime ndị ukwu n’obodo ka a na-akpọ Akụna. Ọ kpọpụtara otu nwa ya nwoke ka a kụziere ya amamihe nwa bekee n’ụlọ akwụkwọ Mazị Brọwn.

Mgbe ọ bụla Mazị Brọwn gara n’obodo ahụ, ọ na-anọ ogologo oge n’obi Akụnna na-agwa ya okwu Chukwu site n’ọnụ onye nkọwa ya. Ọ dighị onye n’ime ha nwere ike ime ka ibe ya chegharịa, ma, ha mụtara ọtụtụ ihe gbasara nkwenye ha dị iche iche.

N’otu n’ime nleta ahụ, Akụnna gwara Mazi Brọwn sị: “I kwuru sị na e nwere otu Chi nke kachasị elu, bụkwa onye kere eluigwe na ụwa, anyị kwenyekwara na ya, anyị na-akpọ ya Chukwu. Ọ bụ ya kere ụwa na chi ndị ọzọ niile.” Mazị Brọwn zara ya sị: “Ọ dỊghị chi ndị ọzọ e nwere. Chukwu bụ naanị otu chị  e nwere, chi ndị ọzọ abụghị ndị ezigbo ya. Unu na-atụ osisi dị ka nke ahụ ( ọ tụrụ aka n’elu uko ebe Akụnna kowere Ikenga ya) wee kpọọ ya chị. Ma, ọ ka bụkwa mkpirisi osisi.”

Akụnna sịrị ya: “Nke ahụ bụ eziokwu, ọ bụ mkpirisi osisi. Ọ bụ Chukwu kere osisi ebe e siri tụọ ya, dị ka o siri kee chi ndị ọzọ. Ma, o mere ha ndị ozi ya ka anyị wee nwee ike isite n’aka ha gakwuru ya. Ọ dị ka gị. ị bụ onye isi ụlọ ụka gị.”

Mazị Brọwn jụrụ nke a. Ọ sịrị ya: “ Mba, onye isi ụlọ ụka m bụ Chukwu n’onwe ya.”

Akụnna gara n’ihu sị: “Ama m nke ahụ, ma, a ga-enwerịrị onye isi n’etiti ụmụ mmadụ n’ụwa a. Onye dị ka gị ga-abụ onye isi ebe a.”

“Ya bụrụ otu ahụ, onye isi ụlọ ụka m nọ n’ala bekee a na-akpọ England.”

“Nke ahụ bụ kpọm kwem ihe m na-ekwu. Onye isi ụlọ ụka gị nọ n’obodo unu. O zitere gị ebe a dị ka onye ozi ya. Gị onwe gị ahọpụtakwala ndị gị. Ka m werekwa ihe ịma atụ ọzọ, nwa D.C. bụ eze unu zitere ya.”

Onye nkọwa okwu ahụ gwara ya na nke onwe ya sị: “ Ha nwere eze nwanyị.”

“Eze nwanyị unu zitere onye ozi ya, nwa D.C. Ọ hụrụ na ọ gaghị arụli ọrụ ahụ naanị ya, o wee họpụta ndị kọtọma ka ha nyere ya aka. Otu ahụ ka ọ dịkwa Chukwu. Ọ họpụtara chi nta ndị ọzọ ka ha nyere ya aka n’ihi na ọrụ o nwere karịrị otu onye.”

Mazị Brọwn gwara ya sị: “Ị gaghị ewere Chukwu dị ka otu mmadụ. Ọ bụ n’ihi na ị na-eme otu a ka i jiri chee na ọ ga-achọ ndị enyem aka. Nke kacha njọ bụ na ụnụ na-enye chi ndị unu jiri aka unu kee ofufe niile.”

Nke ahụ abụghị eziokwu. Anyị na-achurụ obere chi ndị a aja, ọ bụrụ na ha azaghị oku, ma ọ dịghịkwa onye ọzo anyị ga-agakwuru, anyị na-agakwuru Chukwu. Nke a bụ ihe ziri ezi ime. Anyị na-agakwuru oke mmadụ site na ndị odibo ya. Ọ bụrụ na ndị odibo ya enyereghị anyị aka, anyị ewee gakwuruzie onye ahụ n’onwe ya. Ọ dị gị ka anyị na-enye obere chi ndị a oke nsọpụrụ, ma, nke a abụghị eziokwu. Anyị na-enye ha nsogbu karịa n’ihi na anyị na-atụ egwu inye nna ha ukwu nsogbu. Ndị nna anyị ha maara na Chukwu kachasị ihe dum elu, ya mere, ha nyere ụmụ ha aha dị ka ‘Chukwuka.’

Mazị Brọwn sịrị ya: “I kwuola otu ihe bara uru. Unu na-atụ Chukwu egwu. N’okpukpe m, Chukwu bụ nna ịhụnanya, n’ihi ya, ọ dịghị itụ egwu dịịrị ndị dum na-eme uche ya.”

Akụnna zaghachiri ya: “Ma, anyị ga-atụ ya egwu mgbe anyị na-adịghị eme uche ya. Onye ga-agwakwanụ anyị uche ya. Nke a bụ ihe dị ukwuu ịmata.”

N’ụzọ dị otu a ka Mazị Brọwn siri mụta ọtụtụ ihe gbasara ụsoro okpukpe chi ndị obodo ahụ. Okpebiri na ibuso ha agha otu ihu ahụ agaghị aba uru. Ya mere, o jiri rụọ ụlọ akwụkwọ na obere ụlọ ọgwụ n’Ụmụọfịa. Ọ gara n’ụlọ n’ụlọ na-arịọ ndị mmadụ ka ha kpọta ụmụ ha n’ụlọ akwụkwọ ahụ. Na mbụ, ha zigara naanị ndị ohu ha, ma ọ bụ, mgbe ụfọdụ, ụmụ ha ndị umengwụ.

MazI Brọwn rịọrọ ha arịrịọ, siere ha agụgọ ma buokwara ha amụma. Ọ gwara ha na ndị ndu obodo ha n’ọdịnihu ga-abụ ụmụ nwoke na nwanyị ndị mụtara otu e si agụ na otu e si ede. Ọ burụ na ndị Ụmụọfịa ajụ iziga ụmụ ha n’ụlọ akwụkwọ, ndị ọbịa ga-esite ebe ọzọ bịa chịwa ha. Ha nwere ike ịhụ na nke a emewelarị n’ụlọikpe ha, bụ ebe ndị ọbịa na-anụ asụsụ nwa D.C. gbara ya gburu gburu. Ọtụtụ n’ime ndi ọbịa a sitere n’Ụmụrụ nke dị n’akụkụ oke osimiri ahụ bụ ebe nwa bekee buru ụzọ bịa.

N’ikpeazụ, okwu ndị ahụ Mazị Brọwn gwara ha bidoro dịwa ire. Ọtụtụ ndị mmadụ bịara ịmụ ihe n’ụlọ akwụkwọ ya, ọ gbara ha ume site n’inye ha onyinye uwe ime ahụ nakwa akwa mmiri. Ndị niile ahụ bịara ịmụ akwụkwọ abụghị ndị na-eto eto. Ụfọdụ n’ime ha gbara iri afọ atọ ma ọ bụ karịa. Ha na-aga ọrụ ubi ha n’ụtụtụ, wee gaa akwụkwọ n’ehihie. O teghị anya, ndị obodo ebido kwuwe na ọgwụ nwa bekee na-arụ ọrụ ya ngwa ngwa. Ụlọ akwụkwọ Mazị Brọwn na-ewepụtakwa aka ọrụ ya ngwa ngwa. Naanị ịga ebe ahụ ọnwa ole na ole ezuorola mmadụ ịbụ onye kọtọma, ma ọ bụ onye ode akwụkwọ ụlọ ikpe. Ndị nọtere aka na-abụ ndị na-aga ọrụ n’ogige ubi Chukwu. A rụrụ ọtụtụ ụlọ ụka nakwa ụlọ akwụkwọ ole na ole n’obodo ndị gbara ya gburu gburu. Site na mbido ka usoro okpukpe ụka na mmụta jiri agakọta ọnụ.

Ụlo ụka Mazị Brọwn naara eto n'ike n’ike. Site na mmekọrịta ya na ndị ọchịchị ọhụrụ ahụ, o nwetara ọnọdụ  pụrụ iche n’obodo. Ma, Mazị Brọwn n’onwe ya bidoro nwewe ahụ mgbụ. Na mbụ, ọ chọghị ilebara onwe ya anya. N’ikpeazụ, ọ hapụrụ igwe atụrụ ahụ n’obi mgbawa.

………………………………………………………………………..

O bụ n’ime udu mmiri mbụ mgbe Okonkwo lọtachara n’Ụmụọfịa ka Mazị Brọwn lawara obodo ya. Ngwa ngwa ọ nụrụ na Okonkwọ alọtala n’ọnwa ise gara aga, onye ụkọchukwu ahụ gara kpọtụrụ ya. Ọ ka zipụrụ Nwoye, ọkpara Okonkwọ, bụ onye a na-akpọzi Aiziki n’ụlọ akwụkwọ ndị nkuzi dị n’Ụmụrụ. O chere na obi ga-atọ Okonkwọ ụtọ ịnụ nke a. Ma, Okonkwọ chụpụrụ ya site n’ịbara ya mba na ọ bụrụ na ọ bịa na mbara ezi ya ọzọ, na a ga-ebu ya ebu apụ.

Nlọghachi Okonkwọ n’ala nna ya adịghị ukuruku dị ka o chere. Ọ bụ eziokwu na ada ọma ya abụọ bidoro dọtawa ụmụ okorọbịa bụ ndị chọrọ ịlụ ha, mkparịta ụka gbasara ọlụlụ ha bidokwara gawa n’ihu, ma e wezuga nke a, ndị Ụmụọfịa emeghị ka ha matara na ọchịagha ahụ alọtala. Ihe mgbanwe pụrụ iche emeela n’obodo ya mgbe ahụ ọ gbapụrụ nke mere ka ha ghara ime ncheta nlọta ya. Ihe dizị n’anya nakwa obi ndị mmadụ ugbu a bụzị usoro ọchịchị na ọkpukpe ụka ọhụrụ ahụ na ụlọ azụmahịa ndị ahụ dị n’obodo. Ha ka nwere ọtụtụ ndị bụ ndị kpọrọ ihe ọgbara ọhụrụ ndị ahụ asị, ma ọ bụladị ka ha naara eche, na ekwutu ihe ndị ọzọ, ọ bụghị ihe gbasara nlọta Okonkwọ.

Afọ ahụ bụkwa afọ ọjọọ. A sị na Okonkwọ chiiri umu ya abụọ echichi ọzọ dị ka o sirila kwado, ọ gaara akpọtụ akpọtụ. Ma, ha naara eme emume ichu ọzọ ahụ otu mgbe n’ime afọ atọ n’Ụmụọfịa, ya mere, ọ ga-echere ihe dị ka afọ abụọ tupu oge emume ọzọ eruo.

Ọ naara ewute Okonkwọ nke ukwu n’ime mmụọ ya. O riiri obodo ya bụ nke na-etisasị etisa uju, o rikwara ndị dike agha Ụmụọfịa bụ ndị o nweghị ike ikọ ihe kpatara ha jị emezi ka ụmụ nwanyị ụjụ.

 

 

5

ISI NKE IRI ABỤỌ 

 

Mmadụ ịhapụ obodo ya nọọ afọ asaa ebuka. Ọnọdụ ya adịghị anọ ebe ahụ echere ya. Ngwa ngwa ọ pụrụ, onye ọzọ ebilie nọchie ya. Obodo ahụ dị ka ngwere; ọ bụrụ na o tufuo ọdụdụ ya, ọ ga-eputekwa ọzọ.

Okonkwọ macha ihe ndị a. Ọ ma na ya etufuola ọnọdụ ya n’ime mmọnwụ toolu ahụ bụ ndị na-ekpe ikpe n’obodo. O tufuola ohere ahụ ndị obodo ya hụrụ ọgụ n’anya nwere iji megide ndị okpukpe ọhụrụ ahụ bụ ndị a gwara ya na ha agbanyela mgbọrọgwụ. O tufuola afọ ndị ahụ ọ gaarala eji chie echichi ndị ahụ kachasị elu n’obodo ha. Ma, ụfọdụ nime ihe ndị a o tufuru bụ ndị o nwere ike iweghachi.  O kpebiri na ndị obodo ya ga-echeta nlọta ya n’ụzọ pụrụ iche. Ọ ga-alọta n’ebube, wee weghachi afọ asaa ndị ahụ o tufurula.

Ọ bụrịị n’ime afọ mbụ ọ gbapụrụ ka ọ bidoro haziwe maka nlọta ya. Ihe mbụ ọ ga-eme bụ ịrụgharị mbara ezi ya n’ụzọ dị ebube. Ọ ga-arụ ọba ji nke karịrị nke ahụ o nwere na mbụ, ma ruọkwa ụlọ abụọ maka ndị inyom ọhụrụ. Mgbe ahụ ka ọ ga-ezipụta akụ na ụba ya site n’ichiri ụmụ ya ndị nwoke echichi ọzọ. Naanị ndị aka siri ike n’obodo nwere ike ime nke a. Okonkwọ hụziri nke ọma ọnọdụ ahụ dị elu nke ndị obodo ya ga-enye ya, ọ hụkwara onwe ya ebe ọ na-echi echichi ahụ kacha elu n’obodo.

Ka afọ ndị ahụ ọ gbapụrụ ọsọ ndụ naara agafe n’otu n’otu, ọ dị ya ka chi ya ọ naara achọ imezi ihe ọdachị ndị ahụ garala aga. Ji ya naara abawanye ụba ma n’ikwunne ya ma n’Ụmụọfịa bụ ebe enyi ya nwoke naara enye ha ndị a rụta, e kee.

Ihe ọdachị diọkpara ya ahụ wee mee. Na mbụ, ọ dị ya ka ihe ahụ ọ ga-akarị mmụọ ya. Ma, o nwere mmụọ e ji edi ihe, ye mere, n’ikpeazụ Okonkwọ lugburu iru uju ya. O nwere ụmụ nwoke ise ọzọ bụ ndị ọ ga-azụlite n’ụzọ ndị obodo.

Ọ kpọrọ ụmụ ya ndị nwoke ise ahụ ha bịa nọrọ n’obi ya. Nke nta n’ime ha dị afọ anọ. “Ụnụ niile ahụla oke arụ nwanne unu nwoke kpara. Ugbu a, ọ bụghịkwa nwa m ma ọ bụ nwanne unu nwoke. Aga m enwe naanị diọkpara nke na-eme ka nwoke, nke ga na-ewelita isi ya n’ebe ndị obodo anyị nọ. Ọ bụrụ na o nwere onye n’ime unu chọrọ ịbụ nwanyị, ya sowe Nwoye ugbu a m ka nọ ndụ ka m nwee ike ịbụ ya ọnụ. Ọ bụrụ na unu atụgharịa megide m mgbe m nwụrụla, aga m abịakwute unu wee gbajie unu olu.”

Okonkwọ nwere ihuọma n’ebe ụmụ ya ndị nwanyị nọ. Ọ na-ewute ya mgbe dum na Ezimma bụ nwanyị. N’ime ụmụ ya niile, naanị ya na-aghọta ọnụdụ ya mgbe dum. Ka afọ gawara ka ụdọ njikọ obi ebere bidoro dịwa n’etiti ha abụọ.

Ezimma tolitere mgbe ahụ nna ya gbapụrụ ọsọ ndụ wee bụrụ otu n’ime ụmụ agbọghọbịa kacha mma na Mbanta. A naara akpọ ya ‘Ugomma’ dị ka a kpọrọ nne ya mgbe ọ dị n’agbọghọbịa. Nwantakịrị nwanyị ọrịa ahụ nke buteerela nne ya oke ọbara mgbali elu, bụkwa onye gbanwerela n’otu ntabi anya ahụ wee bụrụzịe nwa agbọghọ ahụ gbasịrị ike. Ọ bụ eziokwu na o nwere mgbe obi anaghị adị ya mma, bụ mgbe ọ na-atakarị onye ọ bụla dị ka nkịta ara. Ọnọdụ dị otu a na-adakwasị ya na mberede n’enweghị ihe kpatara ha. Ha anaghị anọ ọdụ, ha anaghịkwa abịa mgbe dum. Ọ bụrụ na ọ nọrọ n’ọnọdụ dị otu a, ọ naghị anabata onye ọzọ na-abụghị nna ya.

Ọtụtụ ụmụ okorọbịa nakwa ndị dimkpa ndị nwere ego na Mbanta bịara ilụ ya. Ọ jụrụ ha dum n’ihi na nna ya kpọrọ ya otu anyasị wee sị ya: “E nwere otụtụ ndị ọma nwere ego ebe a, ma ọ ga-amasị m ma ọ bụrụ na ị lụọ dị n’ụmụọfịa mgbe anyị lara.”

Naanị ihe a ka o kwuru, ma Ezimma aghọtachaala ihe niile dị na mkpụrụ okwu ole na ole ndị ahụ. Ya mere o jiri kwere.

Okonkwọ sịrị ya: “ Ọbịageli nwanne gị nwanyị agaghị aghọta ihe m kwuru  ma i nwere ike ịkọwara ya.”

N’agbanyeghị na ha abụọ bụ otu ọgbọ, Ezimma na-agwakarị nwanne ya nwanyị ihe ọ na-eme. Ọ kọwara ya ihe kpatara na ha agabeghị alu di, o wee kwere. Ya mere ha abụọ jiri jụ ilụ di na Mbanta.

“ Ọ gaara adị m mma ma a sị na ọ bụ nwoke,” ka Okonkwọ chere n’ime obi ya. Ọ na-aghọta ihe dum otu o kwesiri. Onye n’ime ụmụ ndị ọzọ gaarala aghọta ihe ọ na-eche nke ọma? Ụmụ agbọghọbịa abụọ ọma ndị a tozuru etozu o nwere ga-eme ka nlọta ya n’Ụmụọfịa dọta ọtụtụ ndị mmadụ. Ndị ọgọ ya nwoke ga-abụ ndị nwere agba n’obodo. Ndị ogbenye na-amaghị aha ha agaghị anwa anwa ịbịa.

         ……………………………………………………………...............................................................................................................................

Ụmụọfịa agbanweela n’ezie n’ime afọ asaa ahụ Okonkwọ gbapụrụ ọsọ ndụ. Ndị ụka abịala wee dufuo ọtụtụ mmadụ. Ọ bụghị naanị ndị ogbenye na ndị osu soorola ha, mgbe ụfọdụ otu akajiakụ sokwara ha. Onye dị otu ahu bụ Ogbuefi Ugonna, nke bụ onye chirila echichi abụọ. O mere ka onye ara, gbubusie aka echichi ya, tufuo ya wee soro ndị ozioma ahụ. Onye oziọma nwa bekee ahụ hụrụ ya n’anya nke ukwu. Ọ bụkwa otu n’ime ndị Umụọfia mbụ natara oriri nsọ. Ogbuefi Ugonna weere oriri nsọ ahụ naanị n’ụzọ oriri na ọṅụṅụ nke dị nsọ karịa nke ndị obodo. Ya mere o tinyere mpi mmanya ya n’ime akpa ajị ya wee gawa oriri nsọ ahụ.

E wezuga ụlọ ụka, ndị bekee ewetakwala otu usoro ọchịchị. Ha ewuola ụlọikpe ebe nwa D.C na-anọ ekpe ikpe na-aghọtaghị aghọta. O nwere ndị ‘kotọma’ bụ ndị na-akpụta ndị mmadụ n’ụlọ ikpe. Ọtụtụ n’ime ndị kọtọma ahụ sitere n’Ụmụrụ nke dị n’akụkụ oke osimiri ahụ bụ ebe ndị bekee bu ụzọ bịarute ọtụtụ afọ gara aga ma bụrụkwa ebe ha rụrụ ụlọ ụka ha, ịzụ ahịa nakwa ọchịchị ha. Ndị Ụmụọfịa dum kpọrọ ndị kọtọma a asị n’ihi na ha bụ ndị ọbịa, ha na-eme isi ike ma nweekwa aka ntagide. A naara akpọ ha kọtọma, ma site ka uwe ha si acha ntụ ntụ, ha nwere aha ọzọ bụ ‘ike ntụ’. Ọ bụ ha na-echedo ụlọ mkpọrọ nke ụmụ nwoke ndị dara ịwu nwa bekee jupụtara. Ụfọdụ n’ime ha bụ ndị tufurula ụmụ ejima ha, ụfọdụ bụ ndị kparịrịla ndị ọziọma ahụ. Ndị kọtọma ahụ naara apịa ha ihe n’ụlọ mkpọrọ ahụ ma meekwa ha ka ha rụọ ọrụ kwa ụtụtụ site n’ibọchasị ụlọ gọmentị nakwa ịkpara nwa D.C. na ndị kọtọma ndị ahụ nkụ. Ụfọdụ n’ime ndị mkpọrọ ahụ bụ ndị chiri echichi, ndị na-ekwesighi ịrụ ụdịrị ọrụ ahụ. Iwe were ha nke ukwu maka mkparị ahụ ha natara, ha rikwara uju maka ubi ha nke ha hapụrụla. Ha na-asụ ahịhịa n’ụtụtụ, ụmụ okorọbịa ana-agụ egwu a ka ya na ụda mma ha na-adakọ ọnụ:

“Kọtọma ike ntụ,

Onye ‘elebra’ ka ya mma.

Nwa bekee enweghị uche,

Onye ‘elebra’ ka ya mma.”

Ọ naghị adị ndị kọtọma ahụ mma n’obi ka a na-akpọ ha ‘ike ntụ’ n’ihi ya ha na-apịa ndị mkpọrọ ahụ ihe. Ma egwu a gbasara n’Ụmụọfịa dum.

Obi jọrọ Okonkwọ njọ mgbe Obierika naara akọrọ ya ihe ndi a.

Okonkwọ sịrị ya: “E leghị anya, anọtere m aka ebe ahụ m gara. Ma, enweghị m ike ịghọta ihe ndị ị na-akọrọ m. Ọ bụ gịnị merela ndị obodo anƴi? Ọ bụ gịnị mere ha jirila tụfuo ike ha ji alụ ọgụ?”

Obierika jụrụ ya sị: “Ị ka nụbeghị otu nwa bekee siri gbuchapụ ndị Abame?”

Okonkwọ sịrị ya: “Anụla m ya. Anụkwala m na ndị Abame bụ ndị umengwu na ndị ịberibe. Ọ bụ na ha enweghị egbe na mma? Anyị ga-abụ ndị ụjọ iji onwe anyị tụnyere ndị Abame. Ndị nna ha ochie anwabeghị mbụ iguzo n’ihu ndị nna anyị ochie. Anyị ga-alụsọ ndị a agha wee chụpụ ha n’ala anyị.”

O bierika jiri obi ilu sị ya: “Oge agaala. Ọ dịkwaghị ihe anyị pụrụ ime ugbu a. Ndị nwoke anyị na ụmụ anyị abanyela n’otu onye ọbịa a. Ha esorola usoro okpukpe ya ma nyekwa aka ịkwado usoro ọchịchị ya. Ọ gaghị adirị anyị mfe ma anyị nwaa ịchụpụ ndị bekee n’Ụmụọfịa. Ha dị naanị abụọ. Ma, kedukwanụ maka ndị nke anyị bụ ndị na-eso ụzọ ha, ndị ha nyerela ike? Ha ga-aga Ụmụrụ gaa kpọta ndị agha ha, anyị ewee dị ka ndị Abame.”

Mgbe o mechichara ọnụ ya ọtụtụ oge, ọ sịrị: “Agwara m gị otu ha siri kpọgbụo Aneto n’oge ikpeazụ ahụ m bịara Mbanta.”

Okonkwọ jụrụ ya ọzọ sị: “Gịnị meziri ala ahụ na-ese okwu?”

“Ụlọikpe nwa bekee kpebiri na ọ ga-abụ nke ezinaulọ Nnanna bụ ndị nyerela ndị kọtọma na ndị nkọwa okwu nwa bekee ezigbo ego.”

“Nwa bekee, ọ maara omenala anyị?”

“Kedu otu ọ ga-esi amata ebe ọ bụ na ọ dịghị asụ asụsụ anyị? Ma, ọ sịrị na omenala anyị jọrọ njọ, ndị ụmụnna anyị bụ ndị nabatarala okpukpe ya na-asịkwa na omenala anyị jọrọ njọ. Kedu otu  i si chee na anyị ga-aga ọgụ mgbe ụmụnna anƴị tụgharịrịla imegide anyị? Nwa bekee nwere oke akọ. O jiri nwayọ n’ụzọ udo weta okpukpe ya. Iberibe ya tọrọ anyị ọchị, anyị wee hapụ ya ka ọ nọrọ. Ugbu a, ọ kpọrọla ndị ụmụnna anyị, obodo anyị agaghịkwa eme ihe n’otu. O tinyela mma n’udọ ahụ jikọtara anyị ọnụ ,anyị wee dasasia.”

Okonkwọ jụrụ ya sị: “Kedu ka ha si nweta Aneto wee kpọgbuo ya?”

Mgbe  o gburu Ọduche n’ọgụ ha lụrụ banyere ala ahụ, ọ gbagara n’Anịnta iji gbanahụ iwe nke Ala. O mere nke a n’ihe dị ka abalị asatọ ha lụchara ọgụ ahụ n’ihi na Ọdụche anwụghị otu ihu ahụ o meruchara ahụ. O bụ na abalị nke asaa ka ọ nwụrụ. Onye ọ bụla matara na ọ ga-anwụ, ya mere Aneto jiri chịkọta ngwongwo ya ịgbapụ. Ma, ndị otu Kristi ahụ agwala nwa bekee maka mmerụ ahụ ahụ, o wee dupu ndị kọtọma ya ka ha gaa nwude Aneto. Ha tụrụ ya na ndị ndu ezinaụlọ ha dum mkpọrọ. N’ikpeazụ, Ọdụche nwụrụ, ha wee kpụrụ Aneto gaa Ụmụrụ gaa kpọgbuo ya. Ha hapụrụ ndị ọzọ, ma ruo ugbu a, ha ahụbeghị ọnụ ha jị akọ ahụhụ ha tara ebe ahụ.”

Ka e mechara, ndi nwoke abụọ ndị a nọrọ ogologo oge na-ekwughị okwu ọ bụla.

   Edited by Onyeabọ

  

6

ISI NKE IRI NA TOOLU

 

Mmiri ukwu nke ikpeazụ n’afọ naara edo. Mgbe ahụ bụ oge e ji azọ aja e ji arụ ọgba aja. A naghị eme nke a tupu oge a n’ihi na mmiri na- ebughasi aja ahụ a zọrọ azọ; a naghikwanụ eme ya mgbe oge a gachara n’ihi na nwa obere oge, owuwe ihe ubi na ọkọchị ga-abịa.

Nke a bụ owuwe ihe ubi nke ikpeazụ Okonkwọ ga-eme na Mbanta. N’ikpeazụ, afọ asaa ndi ahụ o tufuru n’ike ọgwụgwụ naara abịa n’isi ngwụcha. N’agbanyeghị na o mere nke ọma na Mbanta, ikwunne ya, Okonkwọ matara na ya gaara eme karịa otu ahụ n’ala nna ya Ụmụọfịa bụ ebe ụmụ nwoke na-anaghị asọ anya ma dịkwa ike ọgụ. N’ime afọ asaa ndị ahụ, ọ gaara arịgoro n’ebe kachasị elu. Ya mere, ụbọchị niile ahụ ọ gbapụrụ ọsọ ndụ ji ewute ya. Ndị ikwunne ya nyerela ya aka, o kelekwara ha maka ya. Ma, nke ahụ emegharịghị ihe ọ bụla. Ọ gụrụ nwa mbụ a mụtaara ya ebe a Nneka n’ihi obiọma ndị ikwunne ya. Mgbe a mụụrụ ya nwa nwoke ka afọ abụọ gachara, ọ kpọrọ ya Nwọfịa.

Mgbe ọ banyere n’afọ nke ikpeazụ ọ ga-anọ na mgbapụ ahụ, Okonkwọ zigaara Obierika ego ka ọ rụtara ya ulọ abụọ n’ezi ha, bụ ebe ya na ezinaụlọ ya ga-ebi wee ruo mgbe ọ ga-arụta ụlọ ndị ọzọ nakwa  aja ụlọ gburu gburu ezi ya. Ọ gaghị agwa nwoke ọzọ ka ọ rụọrọ ya obi ya, ma ọ bụkwanụ aja ọgba ya. Ihe ndị ahụ bụ ihe nwoke na-aru n’onwe ya, ma ọ bụ na-erite n'aka nna ya.

Mgbe mmiri ikpeazụ ahụ bidoro zowe, Obierika ziri Okonkwọ ozi na a rụchaala ụlọ ndị ahụ, Okonkwọ wee kwadowe ụla ya mgbe mmiri ahụ kwụsịrị. Ọ gaara amasị ya ịlọta n’oge bịa rụọ ezinaụlọ ya tupu mmiri ahụ akwụsị, kama ọ gaara eketa oke ọzo site n’ime ntaramahụhụ afọ asaa ahụ site n’ime otu a. Ọ chọghị ka nke ahụ mee. Ya mere o jiri kasie, chere ka ọkọchị bịa.

O jiiri nwayo bịa. Mmiri ozuzo jiri nwayọ kwụsịwa wee ruo mgbe o bidoro tụsịwa atụsị. Mgbe ụfọdụ anwu na-acha ma mmiri ahụ zowe, nwa obere ikuku nakwa efe. Ọ bụ ụdịrị mmiri ya na ikuku ọma na-eso. Eke na ogwurugwu bidoro pụtawa, mgbe ụfọdụ, abụọ dị ka nne na nwa, nke nwa agbọghọbịa mara mma na nke agadị na a naghị ahụzị nke ọma. A na-akpọ eke na ogwurugwu a eke nke elu igwe.

Okonkwọ kpọrọ ndị inyom ya atọ gwa ha ka ha mekọta ihe a ga-eji kpọọ oke oriri. Ọ sịrị: “Aghaghi m ikele ndị ikwunne m tupu m alaa.”

Ekwefi ka nwere akpụ n’ubi ya nke ọ kọrọ n’afọ gara aga. Ndị nwunye di ya ndị ọzọ enweghị. Ọ bụghị n’ihi na ha bụ ndị umengwụ, kama ha nwere ọtụtụ ụmụaka ha naara azụ. Ha kwekọritara na ọ bụ Ekwefi ga-eweta akpụ e ji eme oriri ahụ. Nne Nwoye na Ọjịugo ga-eweta ihe ndị ọzọ dị ka azụ ọkpọọ, mmanụ na ose ha ji esi ofe. Okonkwọ ga ahụ ihe gbasara anụ na ji ha ga-eri.

N’isi ụtụtụ echi ya, Ekwefi na ada ya Ezimma na Ọbịageli, ada Ọjịugo, gara n’ubi ya ịbuta akpụ ahụ. Nke ọ bụla n’ime ha bu ogologo abọ, mma o ji egbuta osisi akpụ ahụ, na obere ọgụ ọ ga-eji gwupụta akpụ ahụ. Ka ha si nwee ihuọma, obere mmiri zoro n’abalị ahụ, ya mere na ala agaghị esi ike.

Ekwefi sịrị ha: “Ọ gaghị ewe anyị oge tupu anyị abụta akpụ otu anyị siri chọọ.”

Ezimma kwuru sị: “ma, ijiriji ga-atụ n’elu ahịahịa akpụ ndị ahụ.” O bu abọ ya n’isi ma jikọta aka ya n’obi ya. Oyi na-atụ ya. “Ọ naghị amasị m ma mmiri oyi na-atụsa m n’azụ. Anyị gaara echere ka anwụ pụta wee mịkọrọchara mmiri dị n’akwụkwọ ndị ahụ.”

Ọbịageli kpọrọ ya ‘nnu’ n’ihi na ọ sịrị na ya na mmiri adịghị na mma. “Ụjọ ọ na-atụ gị na ị nwere ike ịgbaze?”

Ịbụ akpụ ahụ gara were were dị ka EkwefI siri kwuo. Ezimma jiri osisi toro ogologo yọchaa osisi akpụ ọ bụla tupu o hulata igbubi  ya nakwa ịbụpụta akpụ. Mgbe ụfọdụ, ha anaghị egwu ala. Ha foro osisi akpụ ahụ, akpụ dị n’ala ewee soro aja pụta. Mgbe ha bụtara nke buru ibu, ha bugara ya n’iyi ugboro abụọ, ebe nwanyị ọ bụla nwere olulu ebe ọ na-awụnye akpụ ya ka o ree.

Ọbịageli kwuru sị: “Ha ga-adị mma n’ime abalị anọ ma ọ bụdị atọ, n’ihi na ha akabeghị aka.”

Ekwefi sịrị ya: “Ha adịchakwaghị otu ahụ i chere. O mewela ihe dị ka afọ abụọ m kọrọ ubi a. Ihe mere ha ji dịcha ntakịrị bụ na ala ebe a adịghị mma.”

                   …………………………………………………………………………………….

Okonkwọ adịghị emekwa ihe n’ọkara. Mgbe nwunye ya Ekwefi kpesara na ewu abụọ ga-ezu na ememme ahụ, Okonkwọ gwara ya na nke ahụ agbasaghị ya.

“Ana m akpọ oriri a n’ihi na enwere m ike ya. Agaghị ebi n’akụkụ mmiri wee jiri asụ mmiri na-akwọ aka. Ndị ikwunne m merela m ihe oma, n’ihi ya, aga m egosi ha na obi dị m ụtọ.”

Ya mere o jiri gbuo ewu atọ na ọtụtụ ọkụkọ. O yiri ebe a na-eme oriri ọlụlụ nwanyị. Ụtara, ji a gwọrọ agwọ, ofe egusi, ofe olugbu nakwa ọtụtụ ite mmanya juputara ebe ahụ.

A kpọrọ ụmụnna ha dum oku oriri ahụ, ndị agbụrụ dum Okolo nke bụ onye biri ndụ n’ihe dị ka narị afọ abụọ gara aga. Onye mekarịchara okenye ugbu a na nnukwu ezinaụlọ a bụ Uchendụ, nke bụ nwanne nne Okonkwọ. E nyere ya ọjị ka ọ waa, o wee gọọrọ ndị nna ha ochie ọfọ. Ọ rịọrọ ha maka ahụike na ọmụmụ. “Anyị anaghị arịọ maka akụ na ụba n’ihi na onye nwere ọmụmụ na ahụike nwere akụ na ụba. Anyị anaghị arịọ ka anyị nwekwanye ego kama ka anyị nwekwanye ụmụnna. Anyị ka ụmụ anụmanụ mma n’ihi na anyị nwere ụmụnna. Anụmanụ na-akọ ọkọ ya n’ahụ ososi ma na mmadụ na-agwa nwanna ya ka ọ kọọ ya nke ya.” Ọ gọọrọ Okonkwọ na ezinaụlọ ya ọfọ dị iche. Ọ wara ọjị ahụ wee tụpụrụ ndị nna ha ochie otu ibe ya n’ala.

Ndị nwunye Okonkwọ na ụmụaka ha na ndị bịara inyere ha aka isi nri bidoro bupụtasịwa erimeri ndi ahụ. Ọtụtụ ihe oriri na ọṅụṅụ jupụtara ebe ahụ nke na ọ gbara ọtụtụ ndị ikwunne ya gharịị n’anya. Mgbe ha bupụtachara ihe niile, Okonkwọ biliri ikwu okwu. Ọ sịrị: “Arịọrọ m unu ka unu nara ntakịrị ọjị a. Ọ bụghị iji kwụghachị ihe ọma niile unu meere m n’ime afọ asaa ndi a. Nwanta anaghị akwu ụgwọ mmiri ara nne ya. Akpọkọrọ m unu n’ihi na ọ dị mma ka ụmụnne zukọọ.”

E buru ụzọ kee ha ji a gwọrọ agwọ n’ihi na ọ dighị arụ ka ụtara, ọzọkwa bụ na ọ bụ jị na-ebute ụzọ. Mgbe ha richara nke a, e nyekwara ha ụtara. Ndị ụfọdụ jịrị ofe egwusi, ufọdụ jiri ofe olugbu rie ya. Ha kere anụ ahụ ebe ụmụnna ọ bụla ketara oke nke ya. Ha weere oke ha dị ka ha siri tọọ onwe ha. Ọ bụladị ndị na-enweghị ike ịbịa ebe ahụ ka e weputaara oke nke ha mgbe o ruuru ha.

Otu n’ime ndị okenye n’ụmụnna ha biliri ikele Okonkwọ mgbe ha ṅụchara mmanya:

“Ọ bụrụ na m sị na anyị atụghị anya oke oriri dị otu a, ọ ga-abụ m ịsị na anyị amaghị ka nwa anyị Okonkwọ si emesa aka. Anyị dum mara ya, anyị tụkwara anya oke oriri. Ma, nke a karịrị ihe anyị tụrụ anya ya. I meela. Ka ihe dum i mefuru lọghachiri gị okpukpu iri. Ọ dị mma n’oge ugbu a ụmụ okorọbịa na-eche na ha mara ihe karịa ndị nna ha, ịhụ onye na-eme ihe n’ugwu, n’ụzọ ochie. Onye kpọrọ ụmụnna ya oriri emeghị otu a iji gbuchuo ha agụu. Ha dum nwechara nri n’ụlọ ha. Mgbe anyị na- ezukọ na mbara ama n’abalị ma ọnwa tiwe, ọ bụghị maka ọnwa ahụ. Onye ọ bụla na-ahụ ya site n’ụlọ ya. Anyị na-agbakọ n’ihi na ọ dị mma ka ụmụnna gbakọọ. I nwere ike ịjụ ihe mere m ji ekwu ihe ndị a. Ana m ekwu ya n’ihi na egwu unu bụ ụmụ okorọbịa na-atụ m.” Ọ tụrụ aka ya ebe ọtụtụ ụmụ okorọbịa nọ. Mụ onwe m nwere nwa obere oge ibi  n'ụwa a, otu ahụ ka ọ dịkwa Uchendụ, Ụnachukwu na Emefọ. Egwu unu bụ ụmụ okorọbịa na-atụm n’ihi na unu amaghị ihe bụ na ọbara siri ike. Unu amaghị ihe bụ iji otu olu ekwu okwu. Gịnị na eso nke a? E wetaara unu otu okpukpe ọjọọ. Nwa okorọbịa nwere ike ịhapụ nna ya na ụmụnne ya ugbu a. O nwere ike ikwutọsị agbara nna ya na ndị ichie ha dị ka nkịta dinta nke bidoro yịwa ara na mberede were megide nna ya ukwu. Egwu unu na-atụ m, egwu obodo anyị na-atụ m.” Ọ tụgharịrị ọzọ ebe Okonkwọ nọ wee sị ya: “I meela otu isi kpọkọta anyị.”

 

 

7

ISI NKE IRI NA ASATỌ

 

Ụlọ ụka ọhụrụ ahụ dị na Mbanta nwere nsogbu ole na ole n’isi mbido. Na mbụ, ndị obodo nwere olile anya na ọ gaghị adịgịde. Ma, ọ gara n’ihu wee digide ma jirikwa nwayọ na-esiwanye ike. Ihe a wutere ndị obodo, ma o weteghị ha nke ukwu. O bụrụ na ndị otu efulefu ekpebie ibi n’Ajọ Ọhịa, nke ahụ bụ okwu aka ha. Ọ bụrụ na e chezie ya nke ọma, Ajọ Ọhịa bụ ebe kwesiri ndị a a jụrụ ajụ. Ọ bụ eziokwu na ha na-azọpụta ụmụ ejima site n’ime ọhịa, ma ha akakpọbatabeghị ha n’ime obodo. N’uche ndị obodo, ejima ndị ahụ ka nọkwa ebe ahụ e tufuru ha. N’ezie, Ala agaghị eji mmehie nke ndị oziọma ndị a bịa leta ndị obodo na-adịghị ihe ha mere.

N’otu mgbe, ndị oziọma ahụ chọrọ imebiga ihe oke. Mmadụ atọ ndị ahụ chegharịrịlanu gara n’ime obodo na-anya isi ‘hoo haa’ na-asị na agbara ndị obodo niile nwụrụ anwụ, na ha enweghị ike ọ bụla, n’ihi ya na ha dị njikere imerụ ha site n’ịgba ụlọ ha niile ọkụ.

Otu onye isi nchụ aja gwara ha sị: “Gaanụ kpọọ ike nne unu ọkụ.” Ha jidere ndị ahụ kụọ ha ihe wee ruo mgbe ọbara gbapụtara ha n’ahụ. Mgbe nke a mechara, ọ dịghịkwa ihe ọzọ mere n’etiti ndị ụka a na ndị obodo wee ruo ogologo oge.

Ma akụkọ ebidolarị rịwa elu na nwa bekee ewetala usoro okpukpe nakwa usoro ọchịchị ọhurụ.

A sịrị na ha arụọla ụlọ ikpe n’Ụmụọfịa iji chedo ndị na-eso ụzọ okpukpe ọhụrụ ahụ. A sịkwa na ha akwụgbuolarị otu nwoke bụ onye gburu otu onye oziọma.

N’agbanyeghị na a na-akọ akụkọ ndị a ugboro ugboro, ha yiri akụkọ ifo na Mbanta n’ihi na ha emefụtabeghị mmekọrịta ụlọ ụka ohụrụ a na ndị obodo. Ọ dịghị ihe ga-ebute igbu onye oziọma ebe a n’ihi na n’agbenyeghị ara na-acha Mazị Kiaga, ọ naghị enye nsogbu ọ bụla. N’ebe ndị otu ya nọ, ọ dịghị onye ọ bụla ga-egbu ha ghara ịgbapụ n’obodo, n’ihi na n’agbanyeghị na ọ dịghị uru ha bara, ha ka bụkwa ndị obodo ahụ. Ya mere, ọ dịghị onye chere ezi echiche banyere ọchịchị nwa bekee ahụ ma ọ bụ ihe na-eso ogbugbu ndị otu Kristi ahụ. Ọ bụrụ na ha enyewe nsogbu karịa otu ha na-eme ugbu a, ihe a ga-eme bụ ịchụpụ ha n’obodo.

Na mgbe ahụkwa, obere ụlọ ụka ahụ nwere ọtụtụ nsogbu chere ya n’ihu karịa iga chọwa ndị obodo okwu. Nke a bidoro site n’okwu banyere ịnabata ndị osu n’ụlọ ụka ha.

Mgbe ndị osu ndị a hụrụ na usoro okpukpe ọhụrụ ahụ nabatara ụmụ ejima na ihe arụ ndị dị otu a, ha chere na o nwekwara ike ịnabata ha. Ya mere, otu ụbọchị ụka, mmadụ abụọ n’ime ha gara n’ụlọ ụka ahụ. E bidoro mewe mkpọtụ otu ihu ahụ, ma na okpukpe ọhụrụ ahụ arụọla oke ọrụ n’ebe ndị ahụ nabatarala ya nọ, ya mere na ha apụghị n’ụlọ ụka ahụ otu ihu ahụ ndị osu ahụ batara. Ndị ha nọdebere nso hapụrụ oche ha gaa nọrọ n’ọzọ. Ọ bụụrụ ihe iriba ama. Ma, nke nọgidere ruo naanị mgbe ha gbasara ụka. Ndị ụka niile mere mkpesa gbasara ya ma chọwakwa ịchụpụ ndị ahụ, naanị mgbe Mazị Kiaga gbochuru ha, o bidoro kọwara ha sị: “N,ihu Chukwu, enweghị onye ohu ma ọ bụ nwadiala. Anyị niile bụ ụmụ Chineke, ya mere anyị ga-anabata ndị a dị ka ụmụnna anyị.”

Otu n’ime ndị ọhụrụ ahụ sịrị ya: “Ị mataghị ihe na-emenụ. Kedu ihe ndị ọgọ mmuọ ga-ekwu ma ha nụ na anyị nabatara ndị osu n’etiti anyị. Ha ga-achị anyị ọchị.”

Mazị Kiaga zara ya sị: “Hapụ ha ka ha chịwa. Chineke ga-achị ha ọchị n’ubọchị ikpe. Kedu ihe ụwa ga-eji wee iwe, ndị mmadụ enwee ọchịchọ ihe efu? Onye ahụ bi n’elu igwe ga-achị ha ọchị. Chukwu ga-eji ha mee ihe ọchị.”

Onye ahụ gara n’ihu sị ya: “Ị ghọtaghị. Ị bụ onye nkuzi anyị, ị nwekwara ike ikuziri anyị ihe banyere okwukwe ohụrụ a. Ma, ihe nke a bụ ihe anyị maara nke ọma.” Ọ kọwaara ya ihe osu bụ.

Osu bụ onye e nyere agbara, ihe e mefurụ emefu, ihe a na-asọ asọ ruo ebighị ebi, ya na umụ ụmụ ya. Nwadịala enweghị ike ịlụ ya, ọ gaghịkwa alụ nwadịala. N’ezie, ọ bụ onye a chupurụ achụpụ, ọ na-ebi n’akụkụ obodo nọdebere ihu oke arụsụ ahụ.

Osu enweghị ike ịbịa nzukọ ndị amaala, ndị amaala n’onwe ha enweghị  ike ịba n’ụlọ ya. O nweghị ike ichi echichi ọ bụla n’ime echichi anọ nke ndị obodo,  mgbe  ọ nwụrụ, ndị otu ya na-eli ya n’Ajọ Ọhịa. Kedu ka onye dị otu a ga-esi bụrụ onye na-eso ụzọ Kristi?”

Mazị Kiaga sịrị ya: “Ya onwe ya chọrọ Kristi karịa mụ na gị.”

Onye ahụ sịrị: “Mgbe ahụ, aga m alaghachị n’obodo.”

O wee laa.

 Mazị Kiaga guzosiri ike n’ihe o kwuru. O bụkwa ngosi ike ya a zọrọ ụlọ ụka ọhụrụ ahụ. Ndị ahụ chegharịrị ọhụrụ nwetara oke mgbado ume na ntụkwasị obi site n’okwukwe ya a. Ọ gwara ndị osu ahụ ka ha kpụchapụ isi dada ha. Na mbụ, ha tụrụ egwu na ha nwere ike ịnwụ ma ha mee otu ahụ.

Mazị Kiaga gwara ha sị: “Agaghị m anabata unu n’ụlọ ụka a ma ọ bụrụ na unu akpụchapụghị ihe ịrịba ama ọgụgọ mmuo unu. Unu na-atụ egwu na unu ga-anwụ. Gịnị kpatara nke ahụ ga-eji mee? O leghị ihe dị iche n’ime unu na ndị ọzọ na abọcha isi ha? Otu Chukwu ahụ kere unu na ha. Ma, ha chụpụrụ unu dị ka ndị ekpenta. O megidere iwu Chineke bụ onye kwere ndi niile kwenyere n’aha nsọ ya nkwa ndụ ebighị ebi. Ha sịkwara na m ga-anwụ ma ọ bụrụ na m wuo ụlọ ụka m n’ala a. A nwụọla m? Ha sịrị na m ga-anwụ ma ọ bụrụ na m lekọta ụmụ ejima anya. Aka nọkwa m ndụ. Ndị ọgọ mmụọ a na-agha naanị ụgha. Naanị okwu Chi anyị bụ eziokwu.”

            Mmadụ abụọ ndị osu ahụ kpụchara isi ha, na mgbe na-adịghị anya, ha soro bụrụ ndị kachasị kwenyesie ike n’ụka ohụrụ ahụ. Ka ihe siri dịwanye, ọtụtụ n’ime osu ndị ọzọ soro nzọ ụkwụ mmadụ abụọ ndị a. Ka ihe sịrị kwụrụ, otu onye n’ime ha, site n’ịnụ ọkụ n’obi ya, tinyere ụlọ ụka ahụ na ndị obodo n’oke ọgbaghara site n’igbu eke ahụ ndị obodo na-asọ nsọ bụ nke na-anọchi anya agbara mmiri ha.

Eke ahụ dị ebube bụ anụ ndị Mbanta na ndị agbata obi ha niile naara akwanyekarị ugwu. Ha naara akpọ ya ‘nna anyị’ ma na-enyekaawa ya ohere iga ebe ọ bụla ọ chọrọ, ọ bụladị n’elu akwa ndị mmadụ. Ọ na-egbu oke n’ime ụlọ ha; mgbe ụfọdụ ọ nakwa elo akwa ọkụkọ. Ọ bụrụ na nwadịla egbuo eke dị otu a na-amaghị ama, ọ ga-achụ aja iji kwaa ala, ọ ga-emekwa emume akwam ozu dị ka nke a na-emere oke mmadụ. Ọ dịghị ntaram ahụhụ e kwuputara maka onye kpachara anya gbuo eke ahụ, n’ihi na ọ dịghị onye chere na ihe dị otu ahụ nwere ike ime.

E leghị anya o mebeghị mbụ. Otu a ka ndị obodo siri hụ ya na mbụ. Ọ dịghị onye hụrụ mgbe nwoke ahụ mere ya. Ọ bụ ndị oziọma ahụ bidoro akụkọ a n’onwe ha.

Ma, ka o sina dị, ndị isi na ndị ndu Mbanta zukọtara ikpebi ihe ha ga-eme. Ọtutụ n’ime ha jiri iwe kwuo okwu ogologo oge. Mmuọ ịga agha batara ha n’ahụ. Okonkwọ bụ onye bidorola nwewe agba n’ikwunne ya sịrị na naanị mgbe udo ga-adị n’obodo bụ mgbe ha jiri apịpịa chụsịa ndị omekaome ahụ n’obodo ha.

Ma o nwere ọtụtụ ndị sitere n’ụzọ ọzọ leba okwu ahụ anya, ọ bụkwa ndụmọdụ ha ka ndị obodo were n’ikpeazụ.

Otu n’ime ha sịrị: “Ọ bụghị omenala anyị ịlụrụ agbara anyị ọgụ. Ka ọ ghara ịdị ka anyị na-eme otu ahụ ugbu a. Ọ bụrụ na mmadụ egbuo eke ahụ na nzuzo n’ime ụlọ ya, nke ahụ bụ okwu dịịrị ya na agbara ahụ. Anyị ahụghị ya. Ọ bụrụ na anyị anọchie n’etiti agbara a na onye ahụ dara iwu ya, anyị nwere ike ịnata ntaramahụhụ nke ọ kwadooro onye ahụ. Ọ bụrụ na mmadụ ekwuhie ọnụ, gịnị ka anyị ga-eme? Anyị ga-aga kpuchie ya ọnụ? Anyị ga-ekpuchi aka anyi na ntị anyị ka anyị ghara inụ ihe ọ na-ekwu. Nke a bụ ihe kwesiri omume.”

Okonkwọ sịrị ha: “Ka anyị ghara iche echiche ka ndị na-atụ egwu. Ọ bụrụ na mmadụ abịa n’ụlọ m nyụọ nsị, gịnị ka m ga-eme? Aga m emechi anya m? Mba!, Aga m ewere osisi kụwaa ya isi. Ihe a ka nwoke na-eme. Ndị a na-ete anyị unyi n’ahụ kwa ụbọchị. Okeke nọrọ ebe a na-asị na anyị ga-eme ka anyị anaghị ahụ ya.” Okonkwọ mere ụzụ iji gosi na ihe ahụ amasịghị ya. O chere n’obi ya sị na ebe a bụ obodo ụmụ nwanyị. Ụdịrị ihe a enweghị ike ime n’ala nna ya, Ụmụọfịa.

Otu nwoke ọzọ gwara ha sị: “Okonkwọ ekwuola eziokwu. Anyị ga-emerirị ihe. Anyị ga-ekewapụ ndị a n’ala anyị. Mgbe ahụ, ọ dịghị onye ga-ejide anyị maka ihe arụ a ha mere. Onye ọ bụla nọ n’ọgbakọ ahụ kwuru okwu. N’ikpeazụ, ha kpebiri na ha ga-ekewapụ ndị ụka ahụ. Okonkwọ tara ikikere eze ya iji gosi iwe ya.

N’abalị ahụ, onye ọkụekwe gara gburu gburu Mbanta dum ịgwa ndị mmadụ na bido mgbe ahụ na ha ekewapụla ndị niile kwenyere ndị oziọma ahụ site na ndụ nakwa ihe oma niile nke ndị obodo.

Ugbu a, ndị oziọma ahụ ebuwanyela ibu n’ọnụ ọgụgụ, ha aghọkwaala nwa obere obodo nke ndi nwoke, ndị nwanyị na ụmụaka bụ ndị nwere nchekwube na olile anya, bi. Mazị Brown bụ onye oziọma nwa bekee, naara abịa eleta ha mgbe dum. Ọ gwara ha sị: “Mgbe m chetara na ọ bụ naanị ọnwa iri na asatọ gara aga ka a kụrụ mkpụrụ oziọma mbụ a n’etitii unu, ọ na-agba m gharịị bụ ọrụ ebube Chineke rụrụla.

Ọ bụ n’ụbọchị nke atọ n’ime izu ụka ahụ dị nsọ ka Mazị Kiaga gwarala ụmụ nwanyị ka ha weta aja uhie, nzụ na mmiri iji dozie ụlọ ụka ahụ maka ncheta ibilite n’ọnwụ Kristi, ụmụ nwanyị ahụ ekeela onwe ha ụzọ atọ ime nke a. Ha biliri n’isi ụtụtụ ahụ, ụfọdụ n’ime ha bu ite ha chuwe n’iyi, ụfọdụ ji ọgụ na nkata ha gawa n’ebe ndị obodo na-akọta aja uhie, ndị ọzọ gawara n’ebe ha na-egwute nzụ.

Mazị Kiaga naara ekpe ekpere n’ime ụlọ ụka ahụ mgbe ọ nụrụ ụmụ nwanyị ahụ ka ha naara ekwusi okwu ike. O kpechara ekpere ya wee gawa ịmata ihe na-emenụ. Ụmụ nwanyị ahụ buuru ite nke mmiri na-adịghị n’ime ha lọta n’ụlọ ụka ahụ. Ha sịrị na ụfọdụ ụmụ okorobịa jiri ụtalị chụlaga ha n’iyi ahụ.

Mgbe nwa obere oge gachara, ndị ahụ gara ịkọta aja uhie bukwaara nkata ha n’efu lọta. Ụfọdụ n’ime ha ka a pịara ihe nke ukwu. Ndị ahụ gara igwuta nzụ lọtakwara wee kọọ otu akụkọ ahụkwa.

            Mazị Kiaga, bụ onye iwe juputara obi, jụrụ ha sị: “ Gịnị ka ihe ndị a niile putara?”

Otu n’ime ụmụ nwanyị ahụ gwara ya sị: “Ndị obodo ekewapụla anyị. Onye okụekwe ahụ kwuru ya n’abalị ụnyaahụ. Ma, ọ bụghị omenala anyị igbochu onye ọ bụla ichu ịyị ma ọ bụ iga ebe ahụ a na-egwuta nzụ.”

Otu nwanyị ọzọ kwuru sị: “Ha chọrọ igbusi anyị. Ha ekwuola sị na ha agaghị ekwe anyị gaa ahia.”

Mazị Kiaga naara achọ izipu ozi n’ime obodo ka a kpọọrọ ya ndị otu ya ndị nwoke mgbe ọ hụrụ ha ka ha naara abịa na nke onwe ha. Ha anụlarị ihe ọkụekwe ahụ kwuru ma ha anụbeghị na ndụ ha, na ndị ahụ na e gbochuru ụmụ nwanyị ichu n’iyi.

Ha gwara ndị nwanyị ha sị: “Bịanụ, anyị na unu ga-eso gaa zute ndị ụjọ ahụ.” Ụfọdụ n’ime ha jicha mkpaka buru ibu, ndị ọzọ ji mma ha.

Mazị Kiaga gbochiri ha iga. Ọ chọrọ iburu ụzọ mata ihe mere e jiri kewapụ ha n’obodo.

Otu nwoke sịrị ya: “Ha sị na Okolie gburu eke ahụ ha na-asọ nsọ.”

Onye ọzọ kwuru sị: “Nke a bụ okwu asị. Okolie gwara m na ọ bụ asị.”

Okolie anọghị ebe ahụ ịzara ọnụ ya. Ọ dara n’ọrịa n’abalị gara aga, tupu chi abọọ, ọ nwụọla. Ọnwụ ya ziputara na ụmụ agbara ka nwere ike ịlụ ọgụ dịirị ha. Ya mere, ndị obodo enwekwaghị ihe a ga-ekwe maka ya kparịwa ndị oziọma ahụ.       

 

 

8

ISI NKE IRI NA ASAA

 

 Ndị oziọma ahụ nọrọ abalị anọ ma ọ bụ ise mbụ ha n’ọma ahịa, ha gara n’ime obodo n’ụtụtụ ịgbasa oziọma. Ha jụrụ maka onye bụ eze ndị obodo, ma, a gwara ha na ha enweghị eze. Ha sịrị: “ Anyị nwere ndị chiri echichi, ndị isi nchụ aja na ndị okenye.”

Ọ dịrịghị ha mfe inweta ndị a chiri echichi na ndị okenye ha n’ụbọchị mbụ ahụ ha bidochara. Ma, na ndị oziọma ahụ adaghị mba. N’ikpeazụ, ndị ndu Mbanta nabatara ha. Ha rịọrọ ha ala ebe ha ga-ewu ụlọ ụka ha.

Obodo ọ bụla na isiama ọ bụla nwere ‘ajọ ọhịa’ ha. N’ime ya ka a na-eli ndị niile ọrịa ọjọọ dị ka ekpenta na akpata gburu. Ọ bụkwa ebe ahụ ka a na-etufu akpa ọgwụ ndị dịbịa ike mgbe ha nwụrụ. Ya mere ụmụ mmụọ ndị na-akpa ike ọjọọ jiri jupụta n’ime ajọ ọhịa ọ bụla. Ọ bụ ọhịa dị otu a ka ndi ndu Mbanta nyere ndị oziọma ahụ. N’ezie ha achọghị ndị oziọma ahụ n’ala ha n’ihi ya ka ha jiri nye ha onyinye ahụ nke onye ọ bụla ṅụjuru ara afọ na-agaghị ana.

Uchendụ gwara ndị ụmụnna ya mgbe ha zukọtara sị: “Ha chọrọ ala iji rụọ ụlọ arụsị ha. Anyị ga-enye ha ala.” O mechiri ọnụ ya. Ndị na-ekwenyeghị n’ihe o kwuru na ndị ihe ahụ gbara gharịị bidoro tamuwe n’onwe ha. “Ka anyị nye ha otu akụkụ ajọ ọhịa ahụ. Ha nyara isi sị na ha nwere ike imeri ọnwụ, ka anyị chụpụ ha n’ọgbọ agha lee otu ha ga-esi nwe mmeri.” Ha chịrị ọchị ma kwekọrịtakwa, ha kpọwara ndị oziọma ahụ bụ ndị ha gwara ha nye ha ohere ka ha wee gbaa izu. Ha nyere ajọọ ọhịa ahụ dị ka ha si chọọ ime. Ihe tụkarịrị ha n’anya bụ na ndị oziọma ahụ kelere ha, wee bụwakwa abụ.

Ndị ndu obodo ụfọdụ sịrị: “Ha aghọtaghị, ma ha ga-aghọta mgbe ha gara n’ala ahụ n’ụtụtụ echị.”

Ha lasasịrị.

N’ụtụtụ echi ya, ‘ndị ara’ ahụ bidoro n’ezie sụchawa otu akụkụ ọhịa ahụ ma rụwakwa ụlọ ha. Ndị Mbanta dum nwere olile anya na ha ga-anwụcha n’ime abalị anọ. Abalị mbụ gafere, nke abụọ, atọ na anọ, ma ọ dighị onye n’ime ha nwurụnụ. Ihe a gbara mmadụ dum gharịị. Ha niile matara na chi nwa bekee nwere ike dị egwu. Ha sịrị na o yi enyo anya ka o wee nwee ike ịhụ ụzọ wee gwa ndị mmuọ ọjọọ okwu. Na mgbe na-adịghị anya, o nweela mmadụ atọ mbụ ndị chegharịla.

N’agbenyeghi na Nwoye nwere mmasị n’okwukwe ọhụrụ a site n’ụbọchị mbụ, o dotere ya n’onwe ya. Ọ gaghị anwa anwa agakwuru ndị ozịọma ahụ n’ihi egwu nna ya. Ma, mgbe ọ bụla ha bịara ịgbasa ọziọma n’ahịa ma ọ bụ na n’ama egwuruegwu obodo, Nwoye ga-anọ ebe ahụ. O bidola matawa ụmụ akụkọ ụfọdụ ha kọrọ.

Mazị Kiaga nke bụ onye nkọwa okwu ahụ, ma bụrụkwa onye nlekọta ọgbakọ ọhụrụ ahụ, kwụrụ sị na ha arụọla ụlọ ụka ugbu a. Nwa bekee alaghachila Ụmụọfịa bụ ebe o ji mere isi ọnọdụ ya, bụkwa ebe ọ na-esite gaa leta ọgbakọ Mazị Kiaga na Mbanta.

Mazị Kiaga kwuru sị : Ugbu a anyị arụọla ụlọ ụka, anyị chọrọ ka unu na-abia ebe a kwa abalị asaa ikpere Chi nke eziokwu.

N‘ụbọchị ụka na-eso ya, Nwoye gafere obere ụlọ aja ahụ ugboro ugboro ma o nweghị ike imejupụta mmuọ ya ịbanye. Ọ nụrụ ụda abụ, na-agbanyeghị na ọ bụ mmadụ ole na ole na-abụ ya, ọ na-adasi ike ma nweekwa nchekwube. Ụlọ ụka ha guzoro n’otu ebe ha bọchara gburu gburu nke yiri ọnụ Ajọ ọhịa mehere emehe. Onye ma ma ọ na-achọ ịkụkọta eze ya ọnụ? Nwoye lara ụlọ mgbe ọ gafechara ụlọ ụka ahụ ugboro ugboro.

O were ndị Mbanta niile anya na chi ha na ndị nna ha ochie nwere ogologo ntachị obi. N’ihi ya, ha na-ama ama hapụ onye ọ bụla na-ada iwu ha ka ọ na-eme nke a. Ma ọ bụladị n’ihe dị otu a, ha na-enye izu ahịa asaa ma ọ bụ iri abalị abụọ na asatọ dị ka mgbe ha na-enwerube ndidi. Oge a gachaa, ha anaghị ahapụ onye dị otu a ka ọ laa n’efu.

Ya mere, mmadụ dum nọ n’obodo jiri nọrọ na nche ịmata ihe ga-emenu ka izu asaa bịara kemgbe ndị oziọma ahụ rụchara ụlọ ụka ha n’ajọ ọhịa. Ndị obodo kwenyesiri ike n’ihe ojọọ ahụ ga-adakwasị ndị a. Ya mere, otu ma ọ bụ mmadụ abụọ ndị ahụ chegharịrị echegharị jiri kwụsịgodu irubere okpukpe ọhụrụ a isi.

N’ikpeazụ, ụbọchị ahụ a turu anya na ndị oziọma ga-anwụsị bịara. Ma, ha niile dịrị ndụ, na-arụkwara Mazị Kiaga, onye nkuzi ha, ụlọ aja ọhụrụ. N’izu ụka ahụ, ha nwetara ụfọdụ ndị ọhụrụ ndị batara n’ọgbakọ ha. Nke a bụkwa mbụ ha nwere otu nwanyị. Aha ya bụ Nneka, nwunye Amadị, nke bụ onye ọrụ ubi a maara aha ya. Ọ dịịrị ime.

Nneka atụọla ntụ ime anọ. Nke ọ bụla n’ime ha ka ọ mụrụ ejima bụkwa ndị a tụfuru  otu mgbe ahụkwa. Di ya na ndị ezinaụlọ ya ebidolarị katọwa ụdịrị nwanyị ọ bụ, n’ihi ya, o wuteghị ha mgbe ha chọpụtara na ọ gbakwurula ndị ụka a. Ọ bụụrụ ha ezigbo ihe ibupụ ibu arụ.

Otu ụtụtụ, Amikwu, nwa nwanne Okonkwọ siri n’akụkụ ụlọ ụka ahụ alọta n’obodo didebere ha mgbe ọ hụrụ Nwoye ka ya na ndị ụka ahụ nọ.

Ọ tụrụ ya n’anya nke ukwu, mgbe o laruru ụlọ, ọ gara n’ụlọ Okonkwọ kọọrọ ya ihe ọ hụrụ. Ụmụ nwanyị bidoro kwugharịwa okwu ma Okonkwọ emegharịghị ahụ.

Nwoye lọtara n’ime ehihie. Ọ banyere n’ime obi, kelee nna ya, ma na o gheghi ya ọnụ. Nwoye tụgharịrị ka ọ banye n’ime ezi mgbe nna ya jiiri iwe jupụtara ya obi na mberede, malie elu wee jide ya n’olu.

“E bee ka ị gara?”, ka ọ sụrụ na nsụ.

Nwoye gbalịrị ka ọ zụpụta onwe ya site na ntachi akpịrị ahụ.

Okonkwọ gbọrọ ya ụja sị: “Zaa m ihe m jụrụ gị tupu ma anyagbuo gị!”. Ọ tụtụụrụ otu mkpirisi osisi dị arụ nke tọgbọrọ n’elu obere ahụ aja wee pịa ya ihe ugboro atọ chara ọkụ.

Ọ gbọrọ ya ụja ọzọ sị: “Zaa ihe m jurụ gị !”

Nwoye kwụ ebe ahụ na-ele ya anya, na-ekwughị ihe ọ bụla. Ndi nwunye ya nọ n’ezi na-eti mkpu, egwu ekweghị ha baa ime ụlọ.

Otu olu siri na mpụta ezi sị ya: “Hapụ nwa ahụ aka ngwa ngwa! Ara, ọ na-acha gị?”

Ọ bụ Uchendụ, nwanne nne Okonkwọ.

Okonkwọ ekwughị ihe ọ bụla, ma ọ hapụru Nwoye o wee pụọ na-alọtaghị ọzọ.

Ọ laghachiri azụ n’ụlọ ụka ahụ wee gwa Mazị Kiaga na ya ekpebiela iga Ụmụọfịa bụ ebe ndị bekee ndị oziọma rụrụla ụlọ akwụkwọ iji kuziere ndị otu kristi a na-etota etota otu e si agụ na otu e si ede.

Obi bụsọ Mazị Kiaga aṅụrị. O wee sị: “Ngọzị na-adịrị onye ahụ nke na-ajụ nne na nna ya n’ihi m. Ndị ahụ na-anụrị okwu m bụ nne na nna m.”

Nwoye aghọtaghị ihe o kwuru. Ma, na obi dị ya ụtọ ihapụ nna ya. Ọ ga-alọkwute nne ya na ụmụnne ya n’ọdịnihu iduba ha n’okpukpe ọhụrụ ahụ.

Okonkwọ chere echiche banyere ihe a mgbe ọ nọ n’ime ụlọ ya n’abalị ahụ, na-ele anya n’ọkụ ọ mụnyere. Oke iwe batara ya n’obi otu ihu ahụ, ọ di ya ka ya buru mma ya, gaa n’ụlọ ụka ahụ wee kpochapụ ndị omekaome ahụ. Ma mgbe o chere echiche ọzo, ọ gwara onwe ya na Nwoye abụghị onye a na-alụrụ ọgụ. O bere akwa n’ime obi ya jụwa ihe kpatara a ga-eji bụọ ya bụ Okonkwọ ọnụ site n’inye ya ụdịrị ọkpara dị otu ahụ. O doro ya anya nke ọma na ọ bụ aka ọrụ chi ya. Ma ọ bụghị otu ahụ, kedu otu ọzọ ọ ga-esi akọwa oke ihe ọjọọ ahụ dakwasịrị ya, mgbapụ nke ọ gbapụrụ n’obodo ya, nakwa ugbu a, agwa ọjọọ a nwa ya na-akpa. Ugbu a o nwere ohere iche ihe banyere ya, arụ ọkpara ya mere ebuka.

Na mmadụ hapụrụ chi nna ya ha gaa soro ụmụ nwoke ndi umengwụ na-akpagharị ka ọkụkọ bụ ihe arụ kacha ibe ya. Gịnị ga-eme ma a sị na ya nwụọ ụmụ ya ndị nwoke ndị ọzọ ekpebie isoro ụkpụrụ Nwoye wee chefuọ ndị nna ha ochie? Akpata oyi wụrụ Okonkwọ n’ahụ n’udi echiche dị otu a, echiche mkpochapụ. Ọ hụrụ onwe ya na ndị nna ya ha ebe ha gbakọrọ n’ihu arụsị ha na-eche n’efu ka ha chụorọ ha aja ma kpọọkwa isi ala nye ha, naanị ihe ha hụrụ bụ ntụ nke ụbọchị ndị garala aga, n’otu mgbe ahụkwa, ọ hụrụ ụmụ ya ka ha na-ekpere chi nwa bekee ahụ. A sị na ụdirị ihe ahụ ga-eme eme, ọ ga-ekpochapụ ha dum n’elu ụwa a.

Aha a na-akpọkarị Okonkwọ bụ ‘ọkụ na-agba ọzara’. Ka ọ na-ele ọkụ ahụ ọ mụnyere anya, ka o chetara aha ahụ. Ọ bụ ire ọkụ. Kedukwanụ ka ọ ga-esi amụta dịọkpara umengwu dị ka Nwoye? E leghị anya, ọ bụghị ọkpara ya. Mba! O nweghị ike ibụ. Ọ ga-abụ na nwunye ya gwuru ya wayo. Ọ ga-egosị ya. Ma, Nwoye yiri nna ya ochie Ụnọka, bụ nna okonkwọ. Ya nwa bụ Okonkwọ bụ ọkụ na-agba ọzara. Kedu otu ọ ga-esi amụta nwanyị sị na ọ bụ ọkpara ya?” Mgbe Okonkwọ dị n’ọgbọ Nwoye, a marala ya rị amara n’Ụmụọfịa niile site na mgba ya nakwa atụghị egwu ya.

Ọ mara nnukwu ọsụ. Okụ ahụ makwara ọsụ dị ka a ga-asị na ọ na-emere ya ebere. Otu mgbe ahụ, anya Okonkwọ meghere, o wee huzie ihe dum nke ọma. Okụ dị ndu na-amụta ntụ jụrụ oji nke na-enweghị ike ọ bụla. Ọ mara ọsụ ọzọ.

 

 

9

ISI NKE IRI NA ISỊỊ 

 

N’ihe dị ka afọ abụọ ọzọ mgbe Obierika gara kpọtụrụ enyi ya nwoke ahụ gbapụrụ n’ala ndị ọzọ, ọ bụchakwaghị nke obi ọma. Ndị oziọma abịala n’Ụmụọfịa. Ha arụọla ụlọ ụka ha ebe ahụ wee meekwa ka ụfọdụ mmadụ chegharịa. Ha naara ezipukwa ndị na-agbasa oziọma ka ha gaa n’obodo ndị gbara ha gburu gburu. Ihe a bụ ihe iri uju nye ndị ndu obodo ha, ma ọtụtụ n’ime ha nwere nchekwube na okwukwe a pụrụ iche nakwa chi nwa bekee a agaghị adịgide ebighi ebi. Ọ dịghị onye ọ bụla n’ime ndị a gbakwuru ya bụ onye a na-ege ntị n’olu na nzukọ obodo ha.

Ọ dịghị onye n’ime ha chiri echichi. Ọtụtụ n’ime ha bụ ndị ndị obodo na-akpọ efulefu: ndị na-abaghị uru. Ihe ndị obodo ji atụnyere efulefu bụ nwoke rere mma ya wee jiri naanị ọbọ ya gaa agha. Chielo, eze nwanyị Agbala, kpọrọ ndị a gbakwuru ndị ụka nsị nke obodo, wee kpọkwa okwukwe ọhụrụ ahụ nkịta ara nke bịara ịracha nsị ahụ.

Ihe mere Obierika jiri bịa ịhụ Okonkwọ bụ site n’ọhụhụ mberede ọ hụrụ Nwoye, nwa Okonkwọ, n’etiti ndi oziọma a n’Ụmụọfịa.

N’ikpeazụ mgbe ndị oziọma ahụ kwere ka o kwuoro Nwoye okwu ka o nwechara ihe mgbochu, ọ jụrụ ya sị: “Kedu ihe ị na-eme ebe a?”

Nwoye zara ya sị: “ Abụ m otu onye n’ime ha.”

Obierika, n’amaghị ihe ọzọ ọ ga-ekwu jụrụ ya sị: “Kedu maka nna gị?” Nwoye jiri obi ọjọọ sị ya: “Amaghị m. Ọ bụghị nna m.”

Ya mere Obierika jiri gaa Mbanta ịhụ enyi ya. Ọ chọpụtara na Okonkwọ achọghị ikwu ihe ọ bụla gbasara Nwoye. Ọ bụ naanị site n’ọnụ nne Nwoye ka ọ nụrụ ihe ole na ole banyere akụkọ ahụ.

………………………………………………………………………………………………

Ọbịbịa ndị oziọma a butere oke mgbagharị na Mbanta. Ha dị mmadụ isii, otu n’ime ha bụ onye bekee. Ma nwoke ma nwanyị pụtara ịhụrụ onye bekee ahụ. Akụkọ banyere ndị bekee a bawanyere ụba kemgbe ndị Abame gburu otu n’ime ha ma kedokwa ịnyịnya igwe ya n’elu osisi akwụ ha ahụ dị nsọ. Ya mere onye ọ bụla pụtara ịhụ onye bekee ahụ. Mgbe ahụ bụ mgbe mmadụ dum ji anọ n’ụlọ ha n’afọ. Ha emechaala owuwe ihe ubi.

Mgbe ha gbakọchara, onye bekee ahụ bidoro ịgwa ha okwu. Ọ gwara ha okwu site n’ọnụ otu onye Igbo, n’agbanyeghị na ụdaolu ya pụrụ iche site na nke ndị Mbanta. Ọtụtụ ndị mmadụ chịrị ọchị otu o si asụ asụsụ nakwa otu o sị akpọ okwu ha amaghị. Kama ọ ga-asị ‘mụ onwe m”, ọ naara asị ‘ike m’. Ma, ọ bụ nwoke gbara agba, ndị obodo wee gee ya ntị. Ọ gwara ha na ya bụ otu n’ime ha dị ka ha na-ahụ site n’ụcha ya nakwa asụsụ ya. Mmadụ anọ ndị ojii ndị ọzọ ahụ bụ ụmụnna ya, n’agbenyeghị na otu n’ime ha anaghị asụ Igbo. Onye bekee ahụ bụkwa nwanna ha n’ihi na ha niile bụcha ụmụ Chukwu. Ọ gwara ha ihe banyere Chukwu ọhụrụ a bụ onye kere ụwa dum na mmadụ dụm. Ọ gwara ha na ha na-efe chi ụgha, chi osisi na nkume. Mgbe o kwuru nke a, ndị mmadụ tamuritara n’onwe ha. Ọ gwara ha na Chi nke eziokwu bi n’elu igwe ebe onye ọ bụla nwụrụ anwụ ga-aga n’ihu ya ka e kpee ya ikpe. Ndị na-eme ihe ọjọọ na ndị a na-efe arụsị bụ ndị mechiri anya ha akpọ isi ala nye osisi na nkume ka a ga-atụnye n’ime ọkụ nke na-enwu ka mmanụ nkwu. Ma ndị niile na-efe ezi Chi a, ga-ebi n’ala eze ọma ya ebighị ebi. Ọ sịrị ha: “Ọ bụ Chi ukwu a zitere anyị ka anyị gwa unu ka unu hapụ ajọ ụzọ unu na chi ọjọọ unu wee bịakute ya ka e wee zọpụta unu mgbe unu nwụrụ.”

Otu onye kpara ihe ọchị wee sị ya: “Ike gị na-aghọta asụsụ anyị.” Igwe mmadụ ahụ wee dapụ n’ọchị.

Onye bekee ahụ jụrụ onye ọkọwa okwu ya sị: “gịnị ka o kwuru?”.Tupu ọ ga-asa ya, onye ọzọ jụrụ ajụjụ sị: “Kedukwanụ ịnyịnya nwa bekee?” Ndị oziọma ndị Igbo a sụkọtara isi ọnụ wee kpebie na e leghị anya, ihe nwoke ahụ bu n’obi bụ ịnyịnya igwe. Ha gwara nwa bekee, o wee chịa ọchị.

Ọ gwara ndị ozi ya sị: “gwa ha na aga m eweta ọtụtụ ịnyịnya igwe mgbe anyị na ha birichara.”

Ụfọdụ n’ime ha ga-agbakwa ịnyịnya igwe n’onwe ha.” A kọwaara ha nke a, ma ọ bụ naanị ole na ole n’ime ha nụrụ ya. Ha naara agwarịta onwe ha okwu n’ihi na nwa bekee sịrị na ya na-aga ibi n’obodo ha. Ha echebughị ihe gbasara nke ahụ.

N’ebe a otu agadị nwoke sịrị na ya nwere ajụjụ. Ọ jụrụ sị: “Kedu nke bụ chi unu a, ala, chi nke elu igwe, Amadịọha nke egbe igwe, o leghị nke ọ bụ?”

Onye nkọwa okwu a gwara nwa bekee ihe a, o nyere ọsịsa ya otu ihu ahụ. “Chi ndị a niile ị kpọrọ aha enweghị nke bụ chi ma ọlị. Ha bụ chi aghụghọ na-agwa unu ka unu gbuo mmadụ ibe unu ma bibiekwa ụmụaka na-enweghị ihe ha mere. Anyị nwere naanị otu chi onye nwe  ụwa, elu igwe, mụ na gị na anyị dum.”

Otu onye ọzọ jụrụ sị: “Ọ bụrụ na anyị ahapụ chi anyi wee sowe chi nke gị, onye ga-echodo anyị site n’iwe chi anyị na nna anyị ochie ndị a anyị hapụrụla?”

Onye bekee zara ha sị: “Chi unu ndị a adịghị ndụ, ha agaghịkwa eme unu ihe ojọọ ọ bụla. Ha bụ naanị  ike osisi na nkume.”

Mgbe a kọwaara ndị Mbanta ihe a, ha dapụrụ n’ọchị ịkwa emu. Ha sịrị n’ime onwe ha na ara na-acha ndị ahụ. Ma ọ bụghị otu a, kedu ka ha ga-esi kwuo sị na Ala na Amadịọha anaghị akpa ike ọ bụla? Ma Idemili, ma Ogwugwu kwa? Ụfọdụ n’ime ha bidoro lawa.

Ndị oziọma a bidoro bụwa abụ. Ọ bụ otu n’ime abụ utọ mgbasa oziọma nke nwere ike ịsachapụ ihe ruru inyi n’obi onye Igbo. Onye nkọwa okwu ahụ kọwaara ndị ahụ usoro abụ ndị a n’otu n’otu. Ụfọdụ n’ime ha bụ ndị nwerela mmasị. Ọ bụ akụkọ banyere ụmụnne abụọ ndị jiri egwu biri n’ọchichịrị n’amaghị ihụnanya Chukwu. Ọ kọrọ banyere otu nwa atụrụ nke kpafuru n’ugwu, site n’ọnụ ụzọ nke Chukwu nakwa site na nlekọta anya nke onye ọzụzụ atụrụ.

Mgbe ha bụchara abụ a, onye nkọwa okwu gwara ha ihe banyere okpara Chukwu a nke aha ya bụ Jesu Kristi. Okonkwọ, onye nke nọdụrụ n’ihi na ma e leghị anya ha ga-apịa ndị a ụtalị ma chụọkwa ha ọsọ, sịrị : “I jiri ọnụ gị gwa anyị na e were naanị otu chi. Ugbu a ị na-ekwu ihe banyere ọkpara ya. Ọ ga-enwenụ nwanyị.”

Igwe mmadụ ahụ kwetara nke a.

Onye nkọwa ahụ ekwusighị ike, ma na ọ sịrị: “Asịghị m na o nwere nwanyị.”

Onye ahụ na-eme ihe ọchị sịrị ya: “Ike gị kwuru na o nwere ọkpara, ya mere, ọ ghaghị inwe nwunye, ha dum aghaghịkwa inwe ike.”

Onye oziọma ahụ egeghị ya ntị ma ọ gara n’ihu ikwu ihe gbasara mmuọ nsọ. N’ikpeazụ, Okonkwọ kwetara n’ezie na ara na-acha nwoke ahụ. Ọ gbara ụwa ya nkitị wee pụwa ịga ikụ ngwọ ehihie ya.

Ma ọ dị otu nwantakịrị ihe a niile masịcharala. Aha ya bụ Nwoye, diọkpara Okonkwọ. Ọ bụghị ihe ara ahụ gbasara mmụọ nsọ masichara ya. Ọ ghọtaghị ihe ọ bụ. Ọ bụ nka okwu ndị ụka ọhụrụ a bara ya n’ụmị ọkpụkpụ. Abụ ahụ gbasara ụmụnne abụọ ndị nọọrọ n’ọchịchịrị nakwa egwu  mere ka ọ zaala ajụjụ ahụ na-adị ma na-enyekwa ya nsogbu n’obi mgbe ọ bụla - ajụjụ gbasara ụmụ ejima ndị na-ebe akwa n’ime ọhịa nakwa ajụjụ gbasara Ikemefuna bụ onye e gburu egbu. Ọ di ka e bupụrụ ya ibu arụ mgbe abụ ahụ naara aba ya na mmụọ. Okwu ndị dị n’abụ ahụ di ka ebe mkpụrụ mmiri naara agbaze n’elu ala kpọrọ nkụ. Ọ gbara mmụọ ya gharịị n’ihi aghọtaghị aghọta.

 

10
11

ISI NKE IRI NA ANỌ            AGBA NKE ABỤỌ

 

 

Ndị ikwunne Okonkwọ nabatara ya nke ọma na Mbanta. Okenye nabatara ya bụ onye nne ya tọrọ nke bụkwa onye tọchara mmadụ dum ugbu a n’ezinaụlọ ahụ. Aha ya bụ Uchendụ. Ọ bụkwa ya nabatarala nne Okonkwọ n’iri afọ atọ gara aga bụ mgbe e siri Ụmụọfịa bulata ya ili ya n’ebe a mụrụ ya.

Okonkwọ ka bụrịị nwantakịrị mgbe ahụ. Uchendụ ka na-echeta otu o si beere nne ya akwa nọdụ nke ọma ọdịnala: “Nne m, nne m, nne m alawala.”

Nke ahụ mere ọtụtụ afọ gara aga. Taa, Okonkwọ anaghị ebulata nne ya ụlọ ha ili ya ebe ahụ. Ọ kpọọrọ ndị nwunye ya atọ na ụmụ ya iri na otu ịbịa izere ndụ n’ikwunne ya. Mgbe Uchendụ hụrụ ka ihu dị ya na ndị ya, ọ kọtara ihe merenụ, n’ihi ya, ọ jụghị ha ajụjụ ọ bụla. Naanị n’echi ya ka Okonkwọ kọọrọ ya ihe merenụ. Okenye a tọrọ ntị ya n’ala nụrụcha akụkọ a. N’ikpeazụ, o kudara ume wee sị: “Nke a bụ ọchụ nwanyị.” N’ihi ya, ọ kwadochara mmemme na aja niile a na-achụ maka ya.

O gosiri Okonkwọ ala ebe ọ ga-arụ ụlọ ya, ma gosikwa ya ala abụọ ọzọ ebe ọ ga-arụ ọrụ n’oge ọrụ ubi na-abịanụ. Site n’enyem aka ndị ikwunne ya, ọ rụtaara onwe ya obi, ma rụtara ndị nwunye ya ụlọ atọ. O webatara chi ya nakwa ihe ndị ọzọ na-anọchi anya ndị nna ya nwụrụ anwụ. Nke ọ bụla n’ime ụmụ ise Uchendụ tụkọtaara nwanne ha a narị jị atọ  ka o wee nwee ike ibido ọrụ ubi n’ihi na ọrụ ga-ebiri ọkụ ngwa ngwa mmiri mbụ bidoro. N’ikpeazụ, mmiri ozuzo bịara. Ọ bịara na mberede mee dịkwa egwu. N’ime ọnwa abụọ ma ọ bụ atọ, anyanwụ naara achasi ike wee ruo mgbe ọ dịzi ka ọ wụkwasịrị ọkụ ya n’elu ụwa. Ahịhịa niile akpọọla nkụ, aja werezie na-ata ọkụ ka ọ bụ icheku ọkụ. Uzuzu tapachara n’elu osisi ndị ahụ na-adịghị agbụsị ahiahịa ha. Ụmụ nnunu niile dara jụụ n’ọhịa, okpomọkụ wee na-egbusi ụmụ ụwa. Egbe igwe wee gbaa. Ọ gbara dị ka ala ga-agbawa agbawa, na-abụghị otu ahụ ọ na-adị n’ime udummiri.Nnukwu ikuku bidoro kuwe wee busasịa uzuzu ebe dum. Osisi nkwụ naara emegharị ahụ mgbe ikuku a naara ebugharị igu ha dị ka ebe e kere isi pụrụ iche.

Mgbe mmiri ozuzo bịara n’ikpeazụ, ọ bụụrụ mkpụrụ mmiri buru ibu nke ndị obodo kporọ ‘akụ mmiri igwe’. Ha siri ike ma na-afụkwa ụfụ n’ahụ mgbe ha na-ada, ma ụmụaka jiri obi ụtọ na-agbagharị atụtụrụ akụ ndị a jụrụ oyi na-atụnye n’ọnụ ha ka ha gbazee.

Ahịhịa bidokwara pute ọzọ n’ala, ebe ụmụ nnụnụ nọ n’ọhịa bido kwara na-efeghari na na-awụgharị n’obi ụtọ. Isisi ahịhịa ndụ juputakwara ebe dum. Mgbe mmiri ahụ bidoro jiiri nwayọ na-edo, ụmụaka ndị a gbabara n’ime ụlọ ha. Ha nwere obi aṅụrị, ha gbadochara ahụ ma kelee kwa ọbasị dị n’elu.

………………………………………………………………………

Okonkwọ na ndị ezi na ụlọ ya rụsịrị ọrụ ike inweta ubi ọhụrụ. Ọ dị ka ebe a na-ebido ndụ ọhụrụ n’enweghị ike na ndụ okorọbịa, dịkwa ka ebe a na-amụ aka ekpe na nka. Irụ ọrụ adịghịkwa eme ya obi ọma dị ka o si eme ya na mbụ. Mgbe o nweghị ọrụ ọ ga-arụ, ọ na-anọ nwayọ wee hiwe ụra.

Otu ihe naarala anụ Okonkwọ ọkụ n’obi na ndụ ya niile- ịbụ otu n’ime ndị isi obodo. Ihe a bụrụla ihe o bu pụta ụwa. Ọ fọdụrụ ntakịrị ka o mezuchaa nke a. N’otu mgbe, ihe dum wee tisasịa. A chụpụla ya n’ala ya dị ka azụ a gupụtara na mmiri. O doola ya anya na chi ya abụghị maka ihe ndị siri ike. Mmadụ agaghị agafe ihe chi ya kwadoro ya. Okwu ahụ ndị okenye na-ekwu sị na ‘ onye kwe, chi ya ekwe’ abụghị eziokwu. Nke a bụ nwoke chi ya jụrụ ajụ n’agbanyeghị na o kwere ekwe.

Okenye ahụ bụ Uchendụ ahụla na Okonkwọ adaala mba n’ihe dum, ya mere o jiri wute ya nke ukwu. O kpebiri na ya ga-agwa ya okwu mgbe ha mechara emume ịsa ifi.

Amikwu, onye bụ ọdụdụ n’ime ụmụ nwoke ise Uchendụ, naara alụ nwanyị ọhụrụ. Ọ kwụchaala ụgwọ isi ya, naani ihe fọdụrụ bụ ememme ikpeazụ. Amikwu na ndị ebe ha bugarala ndị ọgọ ha mmanya n’ihe dị ka ọnwa abụọ tupu Okonkwọ abịaruo Mbanta. Ugbu a bụ oge emume nkwupụta ikpeazụ a.

Ndị ụmụada ezinaụlọ ahụ niile nọ ebe ahụ, ụfọdụ n’ime ha sitere n’ụlọ ha tere anya wee bịa. Onye bụ isi ada Uchendụ siri obodo ya bịa, nke bụ ebe a na-eji ọkara ụbọchị agaru. Ụmụada ndị nwanne Uchendụ nọchakwa ebe ahụ. Ọ bụurụ ọgbakọ ukwu nke ụmụada dị ka otu ha ga-esi gbakọọ ma ọ bụrụ na mmadụ nwụrụ n’ezi na ụlọ ha. Ha dị iri abụọ na abụọ.

Ha nọrọ ọdụ gburu gburu n’ala, nke ahụ a na-alụ jiri ọkụkọ n’aka nri ya wee nọrọ ha n’etiti. Uchendụ ji ọfọ nke ezinaụlọ ha wee nọkwute ya. Ndị nwoke ndị ọzọ guzoro ha n’azụ wee na-elepụrụ anya. Ndị nwunye ha nọkwa ebe ahụ elepụrụ anya. Ọ bụ mgbe anyasi mgbe anwụ naara ada.

Njide, onye bụ isi ada Uchendụ, jụrụ ajụjụ ndị a. O bidoro sị: “Ị ga-echeta na ọ bụrụ na i kwughị eziokwu, ị ga-ata ahụhụ ma ọ bụ nwụokwa mgbe ị ga-amụ nwa. Ụmụ nwoke ole ka gị na ha labarala kemgbe ahụ nwanne m nwoke buuru ụzọ gosi mmasị na ya chọrọ ịlụ gị?”

Nwa ahụ zara sị: “O nweghị.”

Ụmụ nwanyị ndị ọzọ gwara ya ka o kwuokwa eziokwu.

Njide jụrụ ya ọzọ: “Ị sị na o nweghị?”

“O nweghị,” ka ọ zara.

Uchendụ sịrị ya: “Were ọfọ nna anyị a dụọrọ anyị isi.”

Nwa ahụ sịrị ya: “ Emere m otu ahụ.”

Uchendụ naara ya ọkụkọ ahụ, were mma dị nkọ chabie ya olu ma werekwa ọbara ya fesa n’ọfọ ya ahụ.

Site n’ụbọchị ahụ, Amikwu kpọrọ nwa agbọghọ ahụ baa n’ụlọ ya, o wee bụrụ nwunye ya. Ụmụada ndị ahụ alaghachighị azụ n’ụlọ ha otu ihu ahụ, kama ha na ndị ikwu ha nọrọ abalị abụọ ma ọ bụ atọ.

N’ụbọchị nke abụọ, Uchendụ kpọkọtara ụmụ ya niile, ma ndị nwoke ma ndị nwanyị, nakwa nwa nwanne ya nwanyị-Okonkwọ. Ndị nwoke wepụtara ute akpụkpọ anụ ha nke ha jiri nọrọ n’ala, ebe ndị nwanyị  jiri ute nkịtị nọrọ n’aja a wụlịtere elu.

Uchendụ jiri nwayọ dọọ afụ ọnụ ya na-acha awọ awọ aka, na-atakwa ikikere eze ya. O wee bido ikwu okwu. O jiri nwayọ, kpachapụrụ anya n’ihe niile ọ naara ekwu.

“Ọ bụ Okonkwọ ka m bu n’obi ịgwa okwu, ma achọrọ m ka unu dum gee ntị n’ihe m ga-agwa ya. Abụ m okenye ma unu dum bụ ụmụaka. Ama m ihe banyere ụwa a karịa onye ọ bụla n’ime unu. Ọ bụrụ na o nwere onye n’ime unu chere na ya ma karia, ya kwuo.” O mechiri ọnụ ya, ma ọ dịghị onye kwuru okwu.

“Kedu ihe kpatara anyị na Okonkwọ jiri nọrọ taa” Ebe a abụghị obodo ya. Anyị bụ naanị ndị ikwunne ya. Ọ bụghị onye ebe a. Ọ gbatara ọsọ ndụ e kpebiri na ọ ga-anọ, na ọ ga-ebi n’ala ndị ọzọ afọ asaa. N’ihi ya, ọnụma jupụtara ya obi. Ma, ọ ga–amasị m ijụ ya otu ajụjụ. Okonkwọ, i nwere ike ịgwa m ihe kpatara na otu n’ime aha ndị anyị na-agụkarị ụmụaka bụ Nneka? Anyị niile maara na nwoke bụ di nwe ụlọ, ndị nwunye ya na-eme ihe ọ bụla ọ chọrọ. Nwa ọ bụla bụ nke nna ya n'ezinaụlọ ya, n’abụghị nke nne ya na ezinaụlọ ya. Nwoke ọ bụla na-ebi n’ala nna ya n’abụghị n’ikwunne ya. N’agbanyeghị nke a, anyị na-asị Nneka. Ọ bụ gịnị kpatara ya?”

Mmadụ dum mechichara ọnụ ha. Uchendụ wee sị: “Achọrọ m ka Okonkwọ saa m ya.”

Okonkwọ zara ya sị: “Amaghị m ya.”

“Ị sị na ị maghị ya? Ị hụla na ị bụ nwanta. Ị nwere ọtụtụ ndị inyom na ụmụaka, karịa ụmụaka ndị nke m. Ị bụ onye a ma ama n’obodo gị, ma ị ka bụ nwanta, nwa m. Gee ntị aga m agwa gị. O nwere otu ajụjụ ọzọ m ga-ajụ gị. Kedu ihe kpatara na nwanyị nwuo e bulata ya ụlọ ha ili ya n’ebe ndị nwe ya? A naghị eli ya n’ebe ndị di ya. Ọ bụ gịnị kpatara ya?

E bulatara m nne gị, anyị wee lie ya. Ọ bụ gịnị kpatara ya?”

Okonkwọ fufere isi ya.

Uchendụ sịrị: “Ọ makwaghị nke ahụ, ma lee ka iri uju juputara ya ahụ maka na ọ bịara ibi n’ikwunne ya afọ ole na ole.” Ọ chịrị ọchị eze mmanụ wee tụgharịa ebe ụmụ ya nọ. “Ọ dị onye n’ime unu  pụrụ iza ajụjụ ahụ?̂“

Ha niile fufere isi ha.

Ọ kwachara olu ya wee sị ha: “ Geenụ m ntị. Ọ bụ eziokwu na nwa bụ nke nna ya. Ma, mgbe nna kụrụ nwa ya ihe, ọ na-agbakwuru nne ya. Nwoke na-ebi n’ala nna ya mgbe ihe dị mma, ụwa na-atọkwa ụtọ. Ma mgbe ihe mgbu na iri uju pụtara, ọ na-agbaga ọsọ ndụ n’ikwunne ya. Nne gị nọ ebe a ichedo gị. E liri ya ebe a. Ya mere anyị ji asị na nne ka. Ọ ga-adị mma na gị bụ Okonkwọ ga-ebutere nne gị ihu ike wee hapụ inwe obi ọma?. Kpachara anya gị ka ị ghara imejọ onye nwụrụ anwụ. Ọrụ gị ugbu a bụ ime ka obi dị ndị nwunye gị na ụmụ ha mma, ka i wee durukwa ha laghachi azụ n’obodo unu mgbe afọ asaa gachara. Ma ọ bụrụ na i kweta ka obi ọjọọ wetuo ma gbuokwa gị, ha niile ga-anwụsị n’ala ndị ọzọ.” O mechiri ọnụ ya ogologo oge. “ Ndị a bụ ndị ikwu gị.” Ọ tụrụ ụmụ ya aka. “I chere na ahụhụ nke gị kacha n’uwa a. Ị ma na ndị ụfọdụ ndị na-etufu ji ha dum nakwa ụmụ ha? Ọ dị mgbe m nwere ndị inyom isii. Ugbu a enweghị m onye ọzọ karịa nwa agbọghọ ahụ na-amaghị aka nri na aka ekpe ya. Ị ma ụmụ ole m lirila- ụmụ ndị m mụrụ n’okorọbịa mgbe m nwere ike?

Iri abụọ na abụọ. Akwugbughị m onwe m, aka nọ m ndụ. I chee na ahụhụ nke gị kachaa n’ụwa, jụọ Akueni, ada m ụmụ ejima ole ọ mụrụla  tụfuo. Ị nụbeghị egwu ahụ a na-agụ ma mmadụ nwụọ?”

“Onye ka ọ dịịrị mma, onye ka ọ dịịrị mma?

Ọ dịghị onye ọ diirị mma.”

“O nweghị ihe ọzọ m ga-agwakwa gị.”

 

12

ISI NKE IRI NA ABỤỌ

 

              N’ụtụtụ echi ya, ebe niile gbara ha gburu gburu nọ n’ọnọdụ ememme n’ihi na Obierika enyi Okonkwọ na-eme emume uri ada ya nwanyị. Ọ bụ ụbọchị dị ya ga-ebutere ndị umụnna ndị ọgọ ya mmanya n’ihi na ọ kwụọlarị ihe karịrị ọkara ụgwọ nwanyị ya. A kpọrọ mmadụ dum oku, ma nwoke, ma nwanyị, ma ụmụaka. Ihe a bụ emume ụmụ nwanyị nke ndị na apụtakarị ihe bụ nwanyị a na-alụ alụ na nne ya.

      Ka chi ụbọchị ahụ bọrọ, onye ọ bụla mere ngwa ngwa rie nri ụtụtụ, ndị nwanyị na ụmụaka wee bịawa n’ezi Obierika inyere nwunye ya aka isi nri obodo ha niile ga-eri.

      Ndị ezinaụlọ Okonkwọ mekwara ka ezinaụlọ ndị ọzọ dị ha nso. Nne Nwoye na ọdụdụ nwunye Okonkwọ na ụmụ ha dum kwadoro iga n’ezi Obierika. Nne Nwoye bu nkata nke ede, otu ọkpụrụkpụ nnu na azụ ọkpọọ dị n’ime ya, bụ nke ọ ga-enye nwunye Obierika. Ọjịugo, ọdụdụ nwunye Okonkwọ bukwa nkata nke ụkam, ede na otu obere ite mmanụ dị n’ime ya. Ụmụaka ha bu ite mmiri.

       Ike gwụrụ Ekwefi, ụra na-atụkwa ya site n’ihe ahụ ọ mere n’abalị gara aga. O tebeghị anya ha lọtara. Eze nwanyị kwọọrọ Ezimma onye hirila ụra n’azụ ya wee jiri afọ ya kpụrụ pụta n’ụlọ agbara ahụ ka agwo. O leghị Okonkwọ na Ekwefi anya ma ọ bụ gosipụta n’ụzọ ọ bụla na ọ tụrụ ya n’anya ịhụ ha n’ọnụ ebe ahụ. O legidere anya n’ihu ya wee laghachi n’obodo ha. Okonkwọ na nwunye ya nyere ya ezigbo ohere wee sowe ya n’azụ. Ha chere na eze nwanyị ga- ala n’ụlọ ya ma, ọ gara n’ezi Okonkwọ site n’obi ya gafee, banye n’ụlọ Ekwefi. Ọ bara n’ime ụlọ ha na-ehi ụra wee jiri nwayọ nyiwe Ezimma n’elu akwa ma lawakwa na-atụpụrụghị onye o bụla ọnụ.

       Ezimma ka nọ n’ụra mgbe ndị ọzọ naara ejikere.Ekwefi gwara Nne Nwoye na Ọjiugo ka ha kọwaara nwunye Obierika na ya agaghị abịa n;oge. Ọ kwadochala nkata ede na azụ ya ma, o ga-echere ka Ezimma teta n’ụra.

       Nne Nwoye sịrị ya “gị onwe gị kwesiri ịrahụ ụra. Ị dịcha ka onye ike gwụrụ.” Mgbe ha naara ekwu okwu a,Ezimma siri n’ime ụlọ pụta, na-ehicha anya ya ma na-adọtịkwa onwe ya. Ọ hụrụ ụmụaka ndị ọzo ka ha jicha ite mmiri ha wee cheta na ha ga-aga ichuru nwunye Obierika mmiri. Ọ bara n’ime ụlọ gaa wepụta ite nke ya.Nne ya jụrụ ya ma o hirichaala ụra. Ọ sịrị ya “eee, ngwa ka anyị gawa.”

       Nne ya gwara ya na ha ga-aga mgbe o richara nri ụtụtụ. O wee baa n’ime ụlọ ya isitu ofe akwụkwọ ahụ o tere n’abalị ọkụ

       Nne Nwoye gwara Ekwefi sị “Anyị ga-agawa, aga m agwa Nwunye Obierika na ị na-abịa n’azụ. Ha niile wee gawa inyere nwunye Obierika aka. Nne Nwoye na ụmụ ya anọ nakwa Ọjịugo na ụmụ ya abụọ. Ka ha na-agafe n’obi Okonkwọ, ọ jụrụ ha sị “Onye ga-esiri m nri ehịhie?” Ọjiugo sịrị na ya ga-alọta bịa sie ya.

        Ike gwụkwara Okonkwọ, ụra na-atụkwa ya n’ihi na o highị ụra ọ bụla n’abalị gara aga na-agbanyeghị na ọ dịghị onye ọzọ matara nke a. Obi lọrọ ya mmiri ma na o zipụtaghị ya. Mgbe Ekwefi sooro eze nwanyị ahụ gawa, o nyere ha nnukwu ohere, were mma ya wee gawa n’ihu agbara ahụ bụ ebe o chere na ha ga-anọ. Ọ bụ naanị mgbe o ruru ebe ahụ ka o metụrụ n’ahụ na eze nwanyị nwere ike ibu ụzọ gazuchaa obodo ha dum. Okonkwọ lọghachiri ụlọ ya chere. Mgbe o chere na ya anọọla ọdụ, ọ laghachiri azụ n’ihu agbara ahụ ma na ebe ahụ dị ka ebe ozu nwụrụ. Ọ bụ naanị mgbe ọ gara nke ugboro anọ ka ọ hụrụ Ekwefi. Ma n’oge ahụkwa obi ezughịkwa ya ike.

      Ememme na-arị ibe ya elu n’ezi Obierika. A kwachara ekwu n’ebe ọ bụla ohere dị n’ebe ahụ site n’ibukọta ọkpụrụkpụ aja atọ nakwa ịmunye ọkụ na ha. A na-esi, a na-afọpụ n’ekwu ndị a. Ha  nakwa asụ ụtara n’ihe dị ka otu narị ikwe. Ụfọdụ ụmụ nwanyị siri ji na akpụ ebe ndị ọzọ tere ofe akwụkwọ. Ụmụ okorobịa sụrụ ụtara ndị ahụ ma ọ bụ, ha wara nkụ. Ụmụaka churu mmiri akwụsịghị akwụsị.

       Ụmụ okorobịa atọ nyeere Ọbierika aka igbu ewu abụọ ahụ ha jiri tee ofe. Ha abụọ mara abụba, ma na nke kacha ha maa abụba ka elinyere ọbụ n’osisi dịdebere ahụ aja ụlọ. Ọ ha ka nwa ehi. Obierika dupuru otu nwanna ya ka ọ gaa Umuike gaa zụta ewu ahụ. Ọ bụ nke a ka ọ ga-akpụnye ndị ọgọ ya na ndụ.

        Nwa okorọbịa ahụ Obierika dunyere ịga zụta ewu ahụ sịrị na ahịa ndị Ụmụike dị egwu. Ndị mmadụ juputara ebe ahụ nke bụ na a ghalie aja elu, ọ gaghị adaru ala.

       Obierika sịrị ya na nke ahụ bụ aka ọrụ ọtụmọkpọ. Ndị Ụmụike chọrọ ka ahịa ha buo ibu karịa nke ndị agbata obi ha. Ya mere ha jiri gwọọ ọgwụ siri ike. Ụbọchị ahịa ọ bụla, tupu ọkụkọ mgbụ ebee akwa, ọgwụ a ga-aga guzoro n’etiti ahịa dị ka agadi nwanyị ji akupe. Akupe ọgwụ a ka o ji akpọkọ ndị agbata obi ha niile ka ha bịa ahịa ahụ. Ọ na-akpọ n’ihu kpọọ n’azụ ya, kpọọ n’aka nri na aka ekpa ya. Otu nwoke ọzọ sịkwara: ‘Ya mere mmadụ dum ji abịa ahịa ahụ, ma ndi ọma ma ndi ohi. Ha nwere ike izuru gị akwa n’ukwu n’ahịa ahu.’’

       Obirika zara sị “Nke a bụ eziokwu. Adọrọ m Nwankwọ aka na ntị ka ọ kpachapụ anya ya. Otu mgbe otu nwoke gara ire ewu ya. Ọ dọkpụ ya n’otu ụdọ buru ibu nke ọ manyere n’aka ya. Ma mgbe ọ na-aga n’ime ahịa, ọ chọpụtara na ndị mmadụ naara atụ ya aka ka ọ bụ onye ara. Ihe a gbara ya gharịị wee ruo mgbe o lere anya n’azụ wee hụ na ihe ọ dọkpụ abụghị ewu, na ọ bụ mkpirisi nkụ buru ibu. Nwankwọ jụrụ ya sị “I chere na otu onye ohi nwere ike ime ihe ahụ naanị ya?” Obierika zara ya “Mba ha na-eji ọgwụ.”

       Mgbe ha gbuchara ewu ndị ahụ ma jirikwa efere cheta ọbara ha, ha hụrụ ha n’ọkụ iji hụsịa ajị dị ha n’ahụ. Isisi ajị ahụ nakwa isisi nri a na-esi mekọtara ọnụ. Ha sara ha mmiri ma gbubisie ha ka ụmụ nwanyị ahụ were ha tee ofe.

       Omume ihe ndị naara aga n’ihu mgbe otu ihe mgbochu mberede mere. Ọ bụ mkpu nke a na-eti n’ebe dị anya “Oji ọdụ achụ ijiji oo!” Nwanyị ọ bụla hapụrụ ihe ọ na-eme otu ihu ahụ wee gbagawa ebe mkpu ahụ siri bịa.

       Chielo, eze nwanyị Agbala tiri mkpu sị “Anyị dum agaghị agbapụ otu ahụ hapụ ihe anyị sinyere n’ọkụ ka ha ree ọkụ. Mmadụ atọ ma ọ bụ anọ n’ime anyị ga-anọ ebe a.” Otu nwanyị ọzọ kwetara ihe ahụ o kwuru wee sị “Nke a bụ eziokwu, anyị ga-ahapụ ụmụ nwanyị atọ ma ọ bụ anọ ka ha nọrọ ebe a.”

      Ụmụ nwanyị ise nọdụrụ ileta ihe ahụ ha sinyere n’ọkụ ebe ndị ọzọ gbapụrụ ịhụ ehi ahụ a tọpụrụ atọpụ. Mgbe ha hụrụ ya, ha chụhachiiri ya onye nwe azụ bụ onye kwụrụ nha ahụ nke ndị obodo kwuru na onye ọ bụla hapụrụ ehi ya ka ọ taa mkpụrụ akụkụ ndị ọzọ, ga-akwụ. Mgbe ụmụ nwanyị ndị a natachara nha a, ha lere anya n’ime onwe ha ịhụ ma ọ dị onye n’ime ha hapụrụ ịbịa mgbe ahụ ha tiri mkpu ahụ. Otu n’ime ha jụrụ sị ‘Kedu ebe Mgbogo nọ?” Onye agbata obi ya zara sị “Ahụ adịghị ya. O nwere ịba.” Otu nwanyị ọzọ sịrị “Onye ọzọ na-anọghị ebe a bụ Udenkwo n’ihi na nwa ya agbabeghị iri abalị abụọ na asatọ.”

        Umụ nwanyị ndị ahụ Nwunye Obierika akpọghị ka ha bịa nyere ya aka laghachiri azụ n’ụlọ ha ebe ndị ọzọ laghachiri azụ n’ezi Obierika.

       Ndị ahụ ha ekweghị ka ha gbaputa jụrụ sị “Onye nwe ehi ahụ?” Ezelagbo zara si “Ọ bụ nke di m. Otu n’ime ụmụaka m meghere ọnụ ọgba ha.”

      N’ehihie ubọchị ahụ, ndị ọgọ Ọbierika butere ya ite mmanya abụọ mbụ ha. O bunyere ha ụmụ nwanyị ndị ahụ na-esi nri bụ ndị ṅụrụ otu iko ma ọ bụ abụọ iji nyere ha aka na ihe ha na-esi. Ụfọdụ n’ime hakwa ka ha nyere nwa ahụ a na-alụ alụ na ndị na-enyere ya aka ịkpa isi ya na ide ya uri n’ahụ.

       Mgbe anwụ dawara, Madụka ọkpara Obierika tụtụrụ azịza wee zachaa mbara obi nna ya. Dị ka a ga-asị na ha naara eche ka ọ zachaa, ndị ikwu na ibe nakwa ndị enyị Obierika bidoro bịawa, nke ọ bụla, ọ nyara akpa ajị ya n’otu aka ma nyarakwa ute akpụkpọ anụ ya nke ọ fụchiri afụchi n’aka nke ọzọ. Ụfọdụ n’ime ha kpọ ọkpara ha bụ ndị buteere ha oche ha tụrụ atụ ha ji anọ ọdụ, bịa. Okonkwọ bụ otu n’ime ha. Ha nọrọ otu akụkụ wee na-akọrị akụkọ. Ọ gaghị ete anya ndị ọgọ ha abịawa.

       Okonkwọ wepụtara mkpọ anwụrụ ya wee nye ya Ogbuefi Ezenwa bụ onye nọdebere ya. Ezenwa naara ya, kụọ ya n’ikpere ya, were aka ekpe ya hichaa ya tupu ọ kpọọ anwụrụ dị n’ime ya. Ọ kpacha anya mee ihe ndị ahụ. Ọ nakwa akọ akụkọ mgbe ọ na-eme ha. “Enwere m olile anya na ndị ọgọ anyị ga-ebute ọtụtụ ite mmanya, n’agbanyeghị na ha sitere n’obodo a ma ama maka aka ntagide ha bịa. Ha ga-amata na Akụeke bụ nwunye onye eze.”

        Okonkwọ sịrị “Ha agaghị ebute ihe dị nta karịa ite mmanya iri atọ. Ọ bụrụ na ha mee nke a, aga m agwa ha ihe dị m n’obi.”

        Na mgbe ahụ ka Madụka sitere n’ime ezi ha kpụpụta ewu ukwu ahụ ka ndị ikwu na ibe nna ya hụ ya. Ha niile jara ya mma wee sị na ọ bụ otu ahụ ka o kwesiri isi eme ihe. Ọ kpụghachikwara ewu ahụ azụ.

       N’oge na-adịghị anya, ndị ọgọ ha bidoro bịawa. Ụmụ okorobịa na ụmụaka soro n’ahịrị, nke ọ bụla bu otu ite mmanya, bụ ụzọ bịa. Ndị ikwu Obierika ndị a gụrụ ite mmanya ndị ahụ ọnụ. Ha dị ite iri abụọ na ise. Ogologo oge gafere, ndị dum nọ ebe ahụ lerịtara onwe ha anya dị ka ha ga-asị “agwakwara m gị agwa.” Ite mmanya ndị ọzọ wee bịdo bịawakwa. Ha dị iri anọ na ise. Ndị ahụ nọ ebe ahụ kwere n’isi dị ka ha na-asị “Ugbu a ka ha na-akpa agwa ka ndị nwoke.” Ite mmanya niile ha butere dị iri ise. Ibe, bụ onye na-alụ nwanyị na ndị okenye ezinaụlọ ya bịara mgbe ndị bu mmanya ndị a bịachara. Ha nọrọ n’akụkụ nke ọzọ wee mee ka ha na ndị ogọ ha nọ gburu gburu. Ite mmanya ndị ahụ dọọrọ n’etiti ha. Mgbe ahụ ka nwa agbọghọbịa ahụ a na-alu alụ na nne ya nakwa ụfọdụ ụmụ nwanyị na agbọghọbịa ndị ọzọ siri n’ime ezi pụta, gaa gburu gburu wee kwee ndị niile nọ ebe ahu n’aka. Nne nwa ahụ bu ụzọ, nwa ya na-eso ya, ụmụ nwanyị ndị ọzọ na-esozi ha. Ụmụ nwanyị ndị a lụrụ alụ ji uwe ha kacha mma, ebe umụ agbọghọbịa ndị ahụ yi jigida na-eji oji na nke na-acha uhie uhie ma gbarakwa ọdụ

      Mgbe ụmụ nwanyị ndị a pụrụ Obierika cheere ndị ọgọ ya ọjị. Nwanne ya nke dimkpa wara nke mbụ “Ndụ anyị dum,” ka o kwuru mgbe ọ na-awa ya. “Ka ezi mmekọrịta dị n’ezinaụlọ anyị na nke unu.” Ọha mmadụ zukọrọ ebe ahu sịrị “eee!” Anyi na-akpọnye unu ada anyị taa. Ọ ga-abụrụ unu ezigbo nwunye. Ọ ga-amụrụ unu ụmụ nwoke toolu dị ka nne mụtaara obodo anyị.” “eee!” onye mekarịchara okenye n’ime ndị ọbịa zara sị “Ọ ga-adịrị unu mma, dịkwara anyị mma.” ‘eee!’ “Nke a bụghị mbụ ndị anyị na-abịa ịlụrụ nwa unu. Nne m bụ nwa unu.” “eee!”

         Nke a gaghị abụ nke ikpeazụ n’ihi na unu ghọtara anyị, anyị onwe anyị ghọtakwara unu. Ezinaụlọ unu bụ ezinaụlọ ukwu.” “eee!”

        Ndi bara ụba na ndị bụ dike n’agha.” O lere anya n’ebe Okonkwọ nọ. Ada unu ga-amụrụ anyị ndị nwoke dị ka unu’’ “eee!”

        Ha tara ọjị wee bido ịṅụ mmanya. Mmadụ anọ ma ọ bụ ise nọkọrọ ọnụ wee dote otu ite mmanya n’etiti ha. Mgbe anyasị na-abịa, ha butere ndị ọbịa ha nri. Ha butere ha ọtụtụ efere ụtara buru ibu nakwa ite ofe ndị na-ekusi ọkụ. Ha butekwara ji a gwọrọ agwọ. Ọ bụụrụ oke emume.

       Mgbe chi jiri, ha mụnyechara ọkụ, ụmụ okorọbịa wee bido ịgụ egwu. Ndị okenye nọrọ gburu gburu, ndị a na-agụ egwu gara ha gburu gburu na-eto onye ọ bụla n’ime ha ha bịara n’ihu ya. Ha nwere ihe ha ga-ekwuru onye ọ bụla n’ime ha. Ụfọdu bụ ndị ọrụ ubi a ma ama, Ụfọdụ bụ ndị ọnụ na-ekwuru obodo ha okwu. Okonkwọ bụ onye ọkamgba na ọchị agha kachasị ibe ya, nọ ndụ. Mgbe ha gachara gburu gburu , ha gara nọrọ n’etiti. Ụmụ agbọghọbịa pụtara ịgba egwu. Na mbụ, nwa ahụ a na-alụ alụ esoghị ha. Mmadụ dum nọ ebe ahụ tiiri ya mkpu ọṅụ n’ikpeazụ mgbe o jiri otu oke ọkpa n’aka nri ya pụta. Ndị egwu ndị ọzọ niile nyere ya ohere. O nyere ndị ahụ na-akụ egwu oke ọkpa ahụ wee bido ịgba egwu. Ọla ndị ahụ ọ gba n’aka na-akụkọ onwe ha ọnụ mgbe ọ na-agba egwu, ebe ahụ ya na-amụke amụke n’ọkụ ahụ. Ndị egwu ahụ ji osisi, mpekele ọkụ na mkpirisi igwe akụ egwu, sitere n’otu egwu fere n’ọzọ. Obi bụcha ha niile aṅụrị. Ha gụrụ egwu ọgbara ọhụrụ dị n’obodo ha.

                             “M jide aka ya

                             Ọ sị, ebetula aka

                             M jide ụkwụ ya

                             Ọ si ebetula aka

       Ma mgbe jidere mgboji dị ya n’ukwu O mee ka ọ mataghị”

 

      Chi ejimiela mgbe ndị ọbịa ha biliri ịla, ha kpọọrọ nwanye ha ka ọ gaa nọọ izu asaa n’ụlọ di ya. Ha gụrụ egwu mgbe ha na-ala. Ha kpọtụkwaara ụfọdụ ndị a ma ama n’obodo dị ka Okonkwọ tupu ha alawa. Okonkwo nyere ha ọke ọkpa abụọ.

                 

13

ISI NKE IRI NA ABỤỌ

 

              N’ụtụtụ echi ya, ebe niile gbara ha gburu gburu nọ n’ọnọdụ ememme n’ihi na Obierika enyi Okonkwọ na-eme emume uri ada ya nwanyị. Ọ bụ ụbọchị dị ya ga-ebutere ndị umụnna ndị ọgọ ya mmanya n’ihi na ọ kwụọlarị ihe karịrị ọkara ụgwọ nwanyị ya. A kpọrọ mmadụ dum oku, ma nwoke, ma nwanyị, ma ụmụaka. Ihe a bụ emume ụmụ nwanyị nke ndị na apụtakarị ihe bụ nwanyị a na-alụ alụ na nne ya.

      Ka chi ụbọchị ahụ bọrọ, onye ọ bụla mere ngwa ngwa rie nri ụtụtụ, ndị nwanyị na ụmụaka wee bịawa n’ezi Obierika inyere nwunye ya aka isi nri obodo ha niile ga-eri.

      Ndị ezinaụlọ Okonkwọ mekwara ka ezinaụlọ ndị ọzọ dị ha nso. Nne Nwoye na ọdụdụ nwunye Okonkwọ na ụmụ ha dum kwadoro iga n’ezi Obierika. Nne Nwoye bu nkata nke ede, otu ọkpụrụkpụ nnu na azụ ọkpọọ dị n’ime ya, bụ nke ọ ga-enye nwunye Obierika. Ọjịugo, ọdụdụ nwunye Okonkwọ bukwa nkata nke ụkam, ede na otu obere ite mmanụ dị n’ime ya. Ụmụaka ha bu ite mmiri.

       Ike gwụrụ Ekwefi, ụra na-atụkwa ya site n’ihe ahụ ọ mere n’abalị gara aga. O tebeghị anya ha lọtara. Eze nwanyị kwọọrọ Ezimma onye hirila ụra n’azụ ya wee jiri afọ ya kpụrụ pụta n’ụlọ agbara ahụ ka agwo. O leghị Okonkwọ na Ekwefi anya ma ọ bụ gosipụta n’ụzọ ọ bụla na ọ tụrụ ya n’anya ịhụ ha n’ọnụ ebe ahụ. O legidere anya n’ihu ya wee laghachi n’obodo ha. Okonkwọ na nwunye ya nyere ya ezigbo ohere wee sowe ya n’azụ. Ha chere na eze nwanyị ga- ala n’ụlọ ya ma, ọ gara n’ezi Okonkwọ site n’obi ya gafee, banye n’ụlọ Ekwefi. Ọ bara n’ime ụlọ ha na-ehi ụra wee jiri nwayọ nyiwe Ezimma n’elu akwa ma lawakwa na-atụpụrụghị onye o bụla ọnụ.

       Ezimma ka nọ n’ụra mgbe ndị ọzọ naara ejikere.Ekwefi gwara Nne Nwoye na Ọjiugo ka ha kọwaara nwunye Obierika na ya agaghị abịa n;oge. Ọ kwadochala nkata ede na azụ ya ma, o ga-echere ka Ezimma teta n’ụra.

       Nne Nwoye sịrị ya “gị onwe gị kwesiri ịrahụ ụra. Ị dịcha ka onye ike gwụrụ.” Mgbe ha naara ekwu okwu a,Ezimma siri n’ime ụlọ pụta, na-ehicha anya ya ma na-adọtịkwa onwe ya. Ọ hụrụ ụmụaka ndị ọzo ka ha jicha ite mmiri ha wee cheta na ha ga-aga ichuru nwunye Obierika mmiri. Ọ bara n’ime ụlọ gaa wepụta ite nke ya.Nne ya jụrụ ya ma o hirichaala ụra. Ọ sịrị ya “eee, ngwa ka anyị gawa.”

       Nne ya gwara ya na ha ga-aga mgbe o richara nri ụtụtụ. O wee baa n’ime ụlọ ya isitu ofe akwụkwọ ahụ o tere n’abalị ọkụ

       Nne Nwoye gwara Ekwefi sị “Anyị ga-agawa, aga m agwa Nwunye Obierika na ị na-abịa n’azụ. Ha niile wee gawa inyere nwunye Obierika aka. Nne Nwoye na ụmụ ya anọ nakwa Ọjịugo na ụmụ ya abụọ. Ka ha na-agafe n’obi Okonkwọ, ọ jụrụ ha sị “Onye ga-esiri m nri ehịhie?” Ọjiugo sịrị na ya ga-alọta bịa sie ya.

        Ike gwụkwara Okonkwọ, ụra na-atụkwa ya n’ihi na o highị ụra ọ bụla n’abalị gara aga na-agbanyeghị na ọ dịghị onye ọzọ matara nke a. Obi lọrọ ya mmiri ma na o zipụtaghị ya. Mgbe Ekwefi sooro eze nwanyị ahụ gawa, o nyere ha nnukwu ohere, were mma ya wee gawa n’ihu agbara ahụ bụ ebe o chere na ha ga-anọ. Ọ bụ naanị mgbe o ruru ebe ahụ ka o metụrụ n’ahụ na eze nwanyị nwere ike ibu ụzọ gazuchaa obodo ha dum. Okonkwọ lọghachiri ụlọ ya chere. Mgbe o chere na ya anọọla ọdụ, ọ laghachiri azụ n’ihu agbara ahụ ma na ebe ahụ dị ka ebe ozu nwụrụ. Ọ bụ naanị mgbe ọ gara nke ugboro anọ ka ọ hụrụ Ekwefi. Ma n’oge ahụkwa obi ezughịkwa ya ike.

      Ememme na-arị ibe ya elu n’ezi Obierika. A kwachara ekwu n’ebe ọ bụla ohere dị n’ebe ahụ site n’ibukọta ọkpụrụkpụ aja atọ nakwa ịmunye ọkụ na ha. A na-esi, a na-afọpụ n’ekwu ndị a. Ha  nakwa asụ ụtara n’ihe dị ka otu narị ikwe. Ụfọdụ ụmụ nwanyị siri ji na akpụ ebe ndị ọzọ tere ofe akwụkwọ. Ụmụ okorobịa sụrụ ụtara ndị ahụ ma ọ bụ, ha wara nkụ. Ụmụaka churu mmiri akwụsịghị akwụsị.

       Ụmụ okorobịa atọ nyeere Ọbierika aka igbu ewu abụọ ahụ ha jiri tee ofe. Ha abụọ mara abụba, ma na nke kacha ha maa abụba ka elinyere ọbụ n’osisi dịdebere ahụ aja ụlọ. Ọ ha ka nwa ehi. Obierika dupuru otu nwanna ya ka ọ gaa Umuike gaa zụta ewu ahụ. Ọ bụ nke a ka ọ ga-akpụnye ndị ọgọ ya na ndụ.

        Nwa okorọbịa ahụ Obierika dunyere ịga zụta ewu ahụ sịrị na ahịa ndị Ụmụike dị egwu. Ndị mmadụ juputara ebe ahụ nke bụ na a ghalie aja elu, ọ gaghị adaru ala.

       Obierika sịrị ya na nke ahụ bụ aka ọrụ ọtụmọkpọ. Ndị Ụmụike chọrọ ka ahịa ha buo ibu karịa nke ndị agbata obi ha. Ya mere ha jiri gwọọ ọgwụ siri ike. Ụbọchị ahịa ọ bụla, tupu ọkụkọ mgbụ ebee akwa, ọgwụ a ga-aga guzoro n’etiti ahịa dị ka agadi nwanyị ji akupe. Akupe ọgwụ a ka o ji akpọkọ ndị agbata obi ha niile ka ha bịa ahịa ahụ. Ọ na-akpọ n’ihu kpọọ n’azụ ya, kpọọ n’aka nri na aka ekpa ya. Otu nwoke ọzọ sịkwara: ‘Ya mere mmadụ dum ji abịa ahịa ahụ, ma ndi ọma ma ndi ohi. Ha nwere ike izuru gị akwa n’ukwu n’ahịa ahu.’’

       Obirika zara sị “Nke a bụ eziokwu. Adọrọ m Nwankwọ aka na ntị ka ọ kpachapụ anya ya. Otu mgbe otu nwoke gara ire ewu ya. Ọ dọkpụ ya n’otu ụdọ buru ibu nke ọ manyere n’aka ya. Ma mgbe ọ na-aga n’ime ahịa, ọ chọpụtara na ndị mmadụ naara atụ ya aka ka ọ bụ onye ara. Ihe a gbara ya gharịị wee ruo mgbe o lere anya n’azụ wee hụ na ihe ọ dọkpụ abụghị ewu, na ọ bụ mkpirisi nkụ buru ibu. Nwankwọ jụrụ ya sị “I chere na otu onye ohi nwere ike ime ihe ahụ naanị ya?” Obierika zara ya “Mba ha na-eji ọgwụ.”

       Mgbe ha gbuchara ewu ndị ahụ ma jirikwa efere cheta ọbara ha, ha hụrụ ha n’ọkụ iji hụsịa ajị dị ha n’ahụ. Isisi ajị ahụ nakwa isisi nri a na-esi mekọtara ọnụ. Ha sara ha mmiri ma gbubisie ha ka ụmụ nwanyị ahụ were ha tee ofe.

       Omume ihe ndị naara aga n’ihu mgbe otu ihe mgbochu mberede mere. Ọ bụ mkpu nke a na-eti n’ebe dị anya “Oji ọdụ achụ ijiji oo!” Nwanyị ọ bụla hapụrụ ihe ọ na-eme otu ihu ahụ wee gbagawa ebe mkpu ahụ siri bịa.

       Chielo, eze nwanyị Agbala tiri mkpu sị “Anyị dum agaghị agbapụ otu ahụ hapụ ihe anyị sinyere n’ọkụ ka ha ree ọkụ. Mmadụ atọ ma ọ bụ anọ n’ime anyị ga-anọ ebe a.” Otu nwanyị ọzọ kwetara ihe ahụ o kwuru wee sị “Nke a bụ eziokwu, anyị ga-ahapụ ụmụ nwanyị atọ ma ọ bụ anọ ka ha nọrọ ebe a.”

      Ụmụ nwanyị ise nọdụrụ ileta ihe ahụ ha sinyere n’ọkụ ebe ndị ọzọ gbapụrụ ịhụ ehi ahụ a tọpụrụ atọpụ. Mgbe ha hụrụ ya, ha chụhachiiri ya onye nwe azụ bụ onye kwụrụ nha ahụ nke ndị obodo kwuru na onye ọ bụla hapụrụ ehi ya ka ọ taa mkpụrụ akụkụ ndị ọzọ, ga-akwụ. Mgbe ụmụ nwanyị ndị a natachara nha a, ha lere anya n’ime onwe ha ịhụ ma ọ dị onye n’ime ha hapụrụ ịbịa mgbe ahụ ha tiri mkpu ahụ. Otu n’ime ha jụrụ sị ‘Kedu ebe Mgbogo nọ?” Onye agbata obi ya zara sị “Ahụ adịghị ya. O nwere ịba.” Otu nwanyị ọzọ sịrị “Onye ọzọ na-anọghị ebe a bụ Udenkwo n’ihi na nwa ya agbabeghị iri abalị abụọ na asatọ.”

        Umụ nwanyị ndị ahụ Nwunye Obierika akpọghị ka ha bịa nyere ya aka laghachiri azụ n’ụlọ ha ebe ndị ọzọ laghachiri azụ n’ezi Obierika.

       Ndị ahụ ha ekweghị ka ha gbaputa jụrụ sị “Onye nwe ehi ahụ?” Ezelagbo zara si “Ọ bụ nke di m. Otu n’ime ụmụaka m meghere ọnụ ọgba ha.”

      N’ehihie ubọchị ahụ, ndị ọgọ Ọbierika butere ya ite mmanya abụọ mbụ ha. O bunyere ha ụmụ nwanyị ndị ahụ na-esi nri bụ ndị ṅụrụ otu iko ma ọ bụ abụọ iji nyere ha aka na ihe ha na-esi. Ụfọdụ n’ime hakwa ka ha nyere nwa ahụ a na-alụ alụ na ndị na-enyere ya aka ịkpa isi ya na ide ya uri n’ahụ.

       Mgbe anwụ dawara, Madụka ọkpara Obierika tụtụrụ azịza wee zachaa mbara obi nna ya. Dị ka a ga-asị na ha naara eche ka ọ zachaa, ndị ikwu na ibe nakwa ndị enyị Obierika bidoro bịawa, nke ọ bụla, ọ nyara akpa ajị ya n’otu aka ma nyarakwa ute akpụkpọ anụ ya nke ọ fụchiri afụchi n’aka nke ọzọ. Ụfọdụ n’ime ha kpọ ọkpara ha bụ ndị buteere ha oche ha tụrụ atụ ha ji anọ ọdụ, bịa. Okonkwọ bụ otu n’ime ha. Ha nọrọ otu akụkụ wee na-akọrị akụkọ. Ọ gaghị ete anya ndị ọgọ ha abịawa.

       Okonkwọ wepụtara mkpọ anwụrụ ya wee nye ya Ogbuefi Ezenwa bụ onye nọdebere ya. Ezenwa naara ya, kụọ ya n’ikpere ya, were aka ekpe ya hichaa ya tupu ọ kpọọ anwụrụ dị n’ime ya. Ọ kpacha anya mee ihe ndị ahụ. Ọ nakwa akọ akụkọ mgbe ọ na-eme ha. “Enwere m olile anya na ndị ọgọ anyị ga-ebute ọtụtụ ite mmanya, n’agbanyeghị na ha sitere n’obodo a ma ama maka aka ntagide ha bịa. Ha ga-amata na Akụeke bụ nwunye onye eze.”

        Okonkwọ sịrị “Ha agaghị ebute ihe dị nta karịa ite mmanya iri atọ. Ọ bụrụ na ha mee nke a, aga m agwa ha ihe dị m n’obi.”

        Na mgbe ahụ ka Madụka sitere n’ime ezi ha kpụpụta ewu ukwu ahụ ka ndị ikwu na ibe nna ya hụ ya. Ha niile jara ya mma wee sị na ọ bụ otu ahụ ka o kwesiri isi eme ihe. Ọ kpụghachikwara ewu ahụ azụ.

       N’oge na-adịghị anya, ndị ọgọ ha bidoro bịawa. Ụmụ okorobịa na ụmụaka soro n’ahịrị, nke ọ bụla bu otu ite mmanya, bụ ụzọ bịa. Ndị ikwu Obierika ndị a gụrụ ite mmanya ndị ahụ ọnụ. Ha dị ite iri abụọ na ise. Ogologo oge gafere, ndị dum nọ ebe ahụ lerịtara onwe ha anya dị ka ha ga-asị “agwakwara m gị agwa.” Ite mmanya ndị ọzọ wee bịdo bịawakwa. Ha dị iri anọ na ise. Ndị ahụ nọ ebe ahụ kwere n’isi dị ka ha na-asị “Ugbu a ka ha na-akpa agwa ka ndị nwoke.” Ite mmanya niile ha butere dị iri ise. Ibe, bụ onye na-alụ nwanyị na ndị okenye ezinaụlọ ya bịara mgbe ndị bu mmanya ndị a bịachara. Ha nọrọ n’akụkụ nke ọzọ wee mee ka ha na ndị ogọ ha nọ gburu gburu. Ite mmanya ndị ahụ dọọrọ n’etiti ha. Mgbe ahụ ka nwa agbọghọbịa ahụ a na-alu alụ na nne ya nakwa ụfọdụ ụmụ nwanyị na agbọghọbịa ndị ọzọ siri n’ime ezi pụta, gaa gburu gburu wee kwee ndị niile nọ ebe ahu n’aka. Nne nwa ahụ bu ụzọ, nwa ya na-eso ya, ụmụ nwanyị ndị ọzọ na-esozi ha. Ụmụ nwanyị ndị a lụrụ alụ ji uwe ha kacha mma, ebe umụ agbọghọbịa ndị ahụ yi jigida na-eji oji na nke na-acha uhie uhie ma gbarakwa ọdụ

      Mgbe ụmụ nwanyị ndị a pụrụ Obierika cheere ndị ọgọ ya ọjị. Nwanne ya nke dimkpa wara nke mbụ “Ndụ anyị dum,” ka o kwuru mgbe ọ na-awa ya. “Ka ezi mmekọrịta dị n’ezinaụlọ anyị na nke unu.” Ọha mmadụ zukọrọ ebe ahu sịrị “eee!” Anyi na-akpọnye unu ada anyị taa. Ọ ga-abụrụ unu ezigbo nwunye. Ọ ga-amụrụ unu ụmụ nwoke toolu dị ka nne mụtaara obodo anyị.” “eee!” onye mekarịchara okenye n’ime ndị ọbịa zara sị “Ọ ga-adịrị unu mma, dịkwara anyị mma.” ‘eee!’ “Nke a bụghị mbụ ndị anyị na-abịa ịlụrụ nwa unu. Nne m bụ nwa unu.” “eee!”

         Nke a gaghị abụ nke ikpeazụ n’ihi na unu ghọtara anyị, anyị onwe anyị ghọtakwara unu. Ezinaụlọ unu bụ ezinaụlọ ukwu.” “eee!”

        Ndi bara ụba na ndị bụ dike n’agha.” O lere anya n’ebe Okonkwọ nọ. Ada unu ga-amụrụ anyị ndị nwoke dị ka unu’’ “eee!”

        Ha tara ọjị wee bido ịṅụ mmanya. Mmadụ anọ ma ọ bụ ise nọkọrọ ọnụ wee dote otu ite mmanya n’etiti ha. Mgbe anyasị na-abịa, ha butere ndị ọbịa ha nri. Ha butere ha ọtụtụ efere ụtara buru ibu nakwa ite ofe ndị na-ekusi ọkụ. Ha butekwara ji a gwọrọ agwọ. Ọ bụụrụ oke emume.

       Mgbe chi jiri, ha mụnyechara ọkụ, ụmụ okorọbịa wee bido ịgụ egwu. Ndị okenye nọrọ gburu gburu, ndị a na-agụ egwu gara ha gburu gburu na-eto onye ọ bụla n’ime ha ha bịara n’ihu ya. Ha nwere ihe ha ga-ekwuru onye ọ bụla n’ime ha. Ụfọdu bụ ndị ọrụ ubi a ma ama, Ụfọdụ bụ ndị ọnụ na-ekwuru obodo ha okwu. Okonkwọ bụ onye ọkamgba na ọchị agha kachasị ibe ya, nọ ndụ. Mgbe ha gachara gburu gburu , ha gara nọrọ n’etiti. Ụmụ agbọghọbịa pụtara ịgba egwu. Na mbụ, nwa ahụ a na-alụ alụ esoghị ha. Mmadụ dum nọ ebe ahụ tiiri ya mkpu ọṅụ n’ikpeazụ mgbe o jiri otu oke ọkpa n’aka nri ya pụta. Ndị egwu ndị ọzọ niile nyere ya ohere. O nyere ndị ahụ na-akụ egwu oke ọkpa ahụ wee bido ịgba egwu. Ọla ndị ahụ ọ gba n’aka na-akụkọ onwe ha ọnụ mgbe ọ na-agba egwu, ebe ahụ ya na-amụke amụke n’ọkụ ahụ. Ndị egwu ahụ ji osisi, mpekele ọkụ na mkpirisi igwe akụ egwu, sitere n’otu egwu fere n’ọzọ. Obi bụcha ha niile aṅụrị. Ha gụrụ egwu ọgbara ọhụrụ dị n’obodo ha.

                             “M jide aka ya

                             Ọ sị, ebetula aka

                             M jide ụkwụ ya

                             Ọ si ebetula aka

       Ma mgbe jidere mgboji dị ya n’ukwu O mee ka ọ mataghị”

 

      Chi ejimiela mgbe ndị ọbịa ha biliri ịla, ha kpọọrọ nwanye ha ka ọ gaa nọọ izu asaa n’ụlọ di ya. Ha gụrụ egwu mgbe ha na-ala. Ha kpọtụkwaara ụfọdụ ndị a ma ama n’obodo dị ka Okonkwọ tupu ha alawa. Okonkwo nyere ha ọke ọkpa abụọ.

                 

14

ISI NKE TOOLU 

  

Nke a bụ mbụ Okonkwọ hiri ụra n’ime abalị atọ gara aga. O tetara n’ime etiti abalị obi ya wee gbaga n’ihe ahụ mere n’ime abalị atọ ndị a, ma na o meghị ya ka ọ tụọ egwu ọ bụla. O bidoro jụwa onwe ya ihe mere ya jiri nwee obi ezughị ike nke mbụ. Ọ dị ka nwoke nọ n’ehihie na-eche  ihe kpatara nrọ ọ rọrọ n’abalị jiri tụọ ya oke ụjọ.

O megharịrị ahụ ya wee kọọ ọkọ n’ụkwụ ya ebe anwụnta tara ya mgbe ọ na-ehi ụra. Anwụnta ọzọ nọ n’ebe n’akụkụ ntị aka nri ya. Ọ mara onwe ya ụra na ntị ahụ wee nwee nchekwube na ya egbuola ya. Ọ bụ gịnị kpatara na ha na-aga na ntị mmadụ? Mgbe ọ dị na nwanta, nne ya kọọrọ  ya akụkọ banyere ya. Ma, o weere ya dị ka akụkọ nzuzu niile ụmụ nwanyị na-akọ. Nne ya gwara ya na anwunta rịọrọ ntị ka ọ lụọ ya. Nke a mere ntị jiiri ọchị daa n’ala. Ọ jụrụ anwụnta sị: “Afọ ole ọzọ ka ọ dị gị ka ị ga-ebi ọzọ ugbu a ị bụụrụla ọkpụkpụ ọkpụkpụ. Anwụnta jiiri ihere wee pụọ. Ya mere mgbe ọ bụla ọ gafere ebe ntị nọ, ọ na-agwa ya na ya ka nọkwa ndụ.

Okonkwọ tụgharịrị n’otu akụkụ wee hiri ụra. Ihe metere ya n’ụra n’ụtụtụ bụ aka mmadụ naara akụrụ ya n’ọnụ ụzọ. Ọ bara mba sị: “Onye ahụ bụ onye?” Ọ matara na ọ ghaghị ịbụ Ekwefi. N’ime ndị nwunye ya atọ, naanị Ekwefi nwere ike ikụ aka n’ọnụ ụzọ ya.

Ekwefi jiri obi mwute nakwa obi akwa gwa ya na “Ezimma na-anwụ anwụ.”

Okonkwọ siri n’elu akwa ya malie, gbahee ụzọ ya wee gbaga n’ụlọ Ekwefi.

Ezimma dina n’ute na-ama jijiji n’akụkụ ọkụ nke nne ya mụnyere ka ọ na-enwu abalị ahụ niile.

“Ihe a bụ ịba”, ka Okonkwọ kwuru mgbe o weere mma ya baa n’ọhịa igbute ahịhịa nakwa azụ osisi ndi ọ ga-eji sie ọgwụ ịba.

Ekwefi gbudoro ikpere n’ala n’akụkụ onye ọrịa ya ahụ na-ebedo ya aka n’ihu ya na-ajụ oyi ma na-erekwa ọkụ.

Ezimma bụ otu anya ji isi ụgwọ ma bụrụkwa ebe ụwa nne ya niile hiwere isi. Mgbe ụfọdụ, ọ bụ ya na-ekwu nri nne ya ga-esi. Ekwefi na-enye ya ihe ụtọ ụfọdụ dị ka akwa bụ nke a naghị ekwe ka ụmụaka rie n’ihi na ọ ga-eme ka ha zuo ohi. Otu ụbọchị Ezimma naara ata akwa mgbe Okonkwọ siri n’ụlọ ya bata na mberede.  O wutere ya nke ukwu, o wee ṅụọ iyi na ya ga-akụpụ Ekwefi ajụ n’anya ma ọ bụrụ na ọ nwa anwa nye nwa ahụ akwa ụbọchị ozọ. Ma, ọ bụghị ihe ga-ekwe mee ịhapụ inye Ezimma ihe ọ bụla ọ chọrọ.  Ka nna ya bachara ya mba ka agụụ ịta akwa bidoro gụwanye ya. Ihe na-atọkarị ya ụtọ ugbu a bụ ụzọ nzuzo o ji ata ha. Nne ya na-akpọba ya n’ime ụlọ wee gbachie ụzọ.

Ezimma anaghị akpọ nne ya ‘Nne’ dị ka ụmụaka niile ozọ. Ọ na-akpọ ya Ekwefi dị ka nna ya  na ndị ọzọ toro eto si eme. Mmekọrịta dị n’etiti ha abụghị nke nne na nwa. Ọ mụọla ụmụ iri, toolu n’ime ha anwụọla mgbe ha ka bụ ụmụntakịrị na-erubeghị afọ atọ. Ka ọ naara eli ụmụ ntakịrị ndị a ka ọ na-ewepụ obi ya n’ihe gbasara inwe nwa wee site na ya tinyekwa uche ya n’otu ọ bụla o siri masị chi ya. Ọmụmụ nke na-abụrụ nwanyị ihe oke oṅụ bụụrụ Ekwefi ihe ahụhụ nke na-enweghị olile anya. Emume ịgụ nwa aha mgbe izu asatọ gachara bụụrụ ya ihe ịkwọcha aka tiere ọkụkọ akụ. Enweghị ntụkwasị obi ya a n’ebe inwe nwa nọ putawanyere ihe n’aha ọ na-enye ụmụ ya. Otu n'ime ha bụ akwa arịrịọ - ‘Ọnwụmbiko’, ma na ọnwụ egeghị ntị. Ọnwụmbiko nwụrụ mgbe ọ gbara otu afọ na ọnwa atọ. Nke ozọ bụ nwanyị -‘Ọzọemena’. Ọ nwụrụ mgbe ọ gbara ọnwa iri na otu. Abụọ ndị ọzọ sokwa ya n’azụ. Ekwefi atụghị ụjọ ọ bụla wee gụọ nwa ya nke ọzọ ‘Ọnwụma’. Ọnwụ wee meekwa otu ọ masịrị ya.

Mgbe nwa Ekwefi nke abụọ nwụchara, Okonkwọ gara n’ụlọ dibịa na-agba afa ka ọ chọpụta ihe butere ọnọdụ ọjọọ a. Nwoke ahụ gwara ya na nwa ahụ bụ ọgbanje, otu n’ime ụmụaka arụrụ ala ndị ahụ na-abụ ha nwụọ, ha abanye n’afọ nne ha ka a mụọ ha ọzọ.

Ọ gwara Okonkwọ sị: “Nwunye gị dị ime ọzọ ekwela ka o hie ụra n’ụlọ ya. Kwe ya ka ọ lakwuru ndị nwe ya. Otu a ka ọ ga-esi gbanahụ nwa a na-esogbu ya ma kwụsịkwa ọbịbịa na ọnwụnwụ ya.”

Ekwefi mere otu a gwara ya. Ngwa ngwa ọ dịịrị ime, ọ gara binyere nne ya n’obodo ọzọ. Ebe ahụ ka ọ mụrụ nwa ya nke atọ ma biekwa ya ugwu n’abalị nke asatọ ọ mụchara ya. Ọ lọtara n’ụlọ Okonkwọ mgbe ọ fọdụrụ abalị atọ ka ha gụọ nwa ahụ aha. Aha nwa ahụ bụ Ọnwụmbiko.

E lizighị Ọnwụmbiko elizi mgbe ọ nwụrụ. Okonkwọ kpọtara onye dibịa ọzọ a mara nke ọma n’ihi amamihe ya n’ebe ụmụ ọgbanje nọ. Aha ya bụ Ọkagbue Ụyanwa. Ọkagbue bụ nwoke topuru etopu, gbaa afụ ọnụ ma nweekwa isi nkwọcha. Ọ dị ọcha. Anya ya na-acha ọbara ọbara ma na-atụkwa egwu. O na-ata ikikere eze ya mgbe ọ bụla ọ na-eleta ndị bịara ịkpọtụrụ ya. Ọ jụrụ Okonkwọ ajụjụ ole na ole banyere nwa ahụ nwụrụ anwụ. Ndị agbata obi na ndi ikwu na ibe niile bịara ịgba mkpe gbara ha gburu gburu.

Ọ jụrụ sị: “Kedu ụbọchị ahịa a mụrụ nwa a?”

Okonkwọ zara: “Oye.”

“O wee nwụọ n’ụtụtụ a?”

Okonkwọ sịrị, eee, ma cheta nke mbụ, otu mgbe ahụ na nwa ahụ nwụrụ n’otu ụbọchị ahịa ahụ a mụrụ ya. Ndị agbata obi na ndị ikwu na ibe ahụ hụkwara ihe ndakọ ọnụ a wee kwuo n’onwe ha sị na nke a pụtara ihe.

Onye dibịa ahụ jụkwara sị: “Kedu ebe gị na nwunye gị na-ehi, n’obi gị, ka ọ bụ n’ụlọ ya?”

“ N’ụlọ ya.”

“N’ọdịnihu, kpọbata ya n’obi gị.”

Onye dibịa ahụ wee nye iwu na ha agaghị eriri nwa ahụ uju. O weputara otu agụba dị nkọ n’ime akpa ajị ọ nya n’ubu aka ekpe ya wee bido igburisi nwa ahụ. O buuru ya gaa ili ya n’ajọ ọhịa site n’iji ya n’ụkwụ kpụwa ya n’ala n’azụ ya.

Mgbe e mesochara ya omume dị otu a, ọ ga-eche echiche ugboro abụọ tupu ọ na-apụta ụwa ọzọ, naani ma ọ bụ otu n’ime ndị osi ọnwụ ahụ na-apụta ọzọ wee buru apa nkwarụ ha site na-enweghị otu mkpisi aka ma ọ  bụ ibu akara ojii ebe onye dịbịa kara ha agụba.

Mgbe Ọnwụmbiko nwụchara, Ekwefi abụrụla nwanyị obi ilu. Nwunye di ya nke mbụ amụọlarị ụmụ nwoke atọ ahụ sichara ike. Mgbe ọ mụchara nwa ya nwoke nke atọ n’usoro, Okonkwọ gbuuru ya ewu dị ka omenala siri dị. Ekwefi emeghị ihe ozọ karịa iroro ya iruro ọma. Ma, na chi ojọọ ya enyela ya obi ilu nke ukwu nke na ọ nweghi ike isoro ndị ọzọ ṅụrịa na chi ọma ha. Ya mere, ubọchi ahụ nne Nwoye jiiri oriri na egwu mee ememme ọmụmụ ụmụ ya atọ, naanị Ekwefi bụ onye nọ n’ọgbakọ obi ọma nke obi na-adịchaghị mma. Nwunye di ya a weere ya dị ka ekworo, dị ka otu ndị nwunye di na-eme. Kedukwanụ otu ọ ga-esi mata na Ekwefi anaghị emesara onye ọ bụla obi ọjọọ karịa naanị n’ime obi ya; na ọ naghị ata onye ọ bụla ụta maka ihu ọma ha karịa chi ọjọọ ya nke jụrụ inye ya ihe ọma ọ bụla?

N’ikpeazụ, ọ mụtara Ezimma. Na-agbanyeghị na ọ na-arịakarị ọrịa, ọ dị ka Ezimma ekpebiela na ya ga-adị ndụ. Na mbụ, Ekwefi weere ya otu ahụ o si were ndị ozọ. Ma mgbe Ezimma gbara afọ isii, nne ya bidoro ziwe ya ịhụnanya ndị nne. Ihụnanya a na obi ịnụ ọkụ na-agakọ otu. O kpebiri ịzụlite nwa a n’ahụ ike wee were ike ya niile tinye na ya. Ọ na-enweta ụgwọ ọrụ ya site na mgbe ụfọdụ Ezimma na-eto kpoko kpoko ka nwa mkpi a pịrị apị. N’oge dị otu a, ọ na-adị ka ọ gbanahụna ihe egwu dum. Ma n’otu ntabi anya ahụkwa, ọ ga-ebido rịawa ọrịa. Mmadụ dum matara na ọ bụ ọgbanje. Otu o si arịa ọrịa ma na-enwekwa ahụ ike bụ otu ha si eme. O biteela aka nke mere na ma eleghị anya, o kpebiela na ya ga-ebi. Ike na-agwu ụfọdụ n’ime ha site n’omụmụ na ọnwụwụ ọjọọ ha ndị a ma ọ bụ ha enwe ọmịiko n’ahụ nne wee biri.

Ekwefi kwetara n’ime onwe ya na Ezimma ga-ebi. O kwetara nke a n’ihi na ọ bụ naanị okwukwe na- agba ya ume o ji ebi ndụ. Okwukwe ya siwanyere ike n’ime otu afọ gara aga mgbe otu dibịa gwuputara iyi ụwa Ezimma. Mmadụ dum kwetara na ọ ga-ebi n’ihi na e gbubiela udọ ahụ jikọrọ ya na ụwa ọgbanje. E mere ka obi sie Ekwefi ike. Ka ada ya siri dị ya n’obi mere na o nweghị ike ichefucha egwu ahụ dị ya n’ahụ, Na-agbanyeghị na o kwetara na iyiụwa ahụ e gwuputara bụ ezigbo ya, o chefughi na ụmụaka arụrụ ala ụfọdụ na-eduhie ndị mmadụ ha aga gwupụta nke na-abụghị ya.

Ma na iyi ụwa Ezimma yiri nke ezigbo ya.  Ọ bụ nkume na-akwọ mụrụ mụrụ nke e jiri nkịkara akwa ruru unyi kechie. Ọ bụkwa otu Ọkagbue ahụ a ma ama n’Ụmụọfịa niile n’ihe gbasara ọgbanje gwuputakwara ya. Na mbu, Ezimma achọghị inyere ya aka. Otu ahụ ka ọ na-adị. Ọ dịghị onye ọgbanje ọ bụla na-ekwuputa ihe ụwa ya ọsịịsọ. Otụtụ n’ime ha anaghị ekwuputa n’ihi na ha na-anwụ mgbe ha bụ ụmụntakịrị mgbe e nweghị ike ịjụ ha ajụjụ.

Ọkagbue jụrụ Ezimma sị: “Kedu ebe i liri iyi ụwa gị?” Ọ gbara afọ toolu mgbe ahụ ma sikwa na nnukwu ọrịa na-agbake/na-apụta.

Ọ jụhachiri ya sị: “Gini bụ iyi ụwa.”

“ Ị ma ihe ọ bụ. I liri ya n’ala otu ebe ka i wee nwee ike ịnwụ ma pụtakwa ụwa ọzọ bịa sogbuwe nne gị”

Eziama lere nne ya anya. Nne ya weere anya obi ọjọọ na arịrịọ wụkwasị ya.

Okonkwọ bụ onye nọdebere ya nso, gbọrọ ya ụja sị: “zaa ajụjụ a ọsịịsọ”. Ndị ezinaụlọ ha dum nakwa ụfọdụ ndị agbata obi ha nọkwa ebe ahụ.

Onye dibịa ahụ jiri olu dị nwayọ gwa Okonkwọ sị: “hapụrụ m ya”. Ọ jụkwara Ezimma ọzọ sị: “Kedu ebe i liri iyi ụwa gị?”

Ọ zara ya sị: “Ebe ha na-eli ụmụaka.” Ndị niile nọ ebe ahụ wee tamurịta n’onwe ha. Onye dibịa sịrị ya: “Bịa ka i gosi m ebe ahụ.”

Ndị niile ahụ wee zọpụ ije. Ezimma du ha aga, Ọkagbue na-esochi ya n’azụ. Okonkwọ so ya n’azụ, Ekwefi na-eso ya kwa. Mgbe ọ pụtara n’okporo ụzọ, Ezimma tụgharịrị aka ekpe ya mee ka ọ na-aga n’iyi ha.

Onye dibịa ahụ jụrụ ya sị: “Ma, I kwuru na ọ bụ ebe ha na-eli ụmụntakịrị?”

Ezimma sịrị ya ‘mba’. O ziputara oke mkpa ọ dị ugbu a site n’otu o si aga ije. Mgbe ụfọdụ, o bidoro gbawa ọsọ ma kwụsịkwa na mberede. Igwe mmadụ ahụ ji nwayọ na-eso n’azụ. Ụmụ nwanyị na ụmụntakịrị bu mmiri na-alọta nọ na-eche ihe na-emenụ wee ruo mgbe ha hụrụ Ọkagbue ha wee chee na ọ ga-abụ ihe gbasara ọgbanje. Ha niile maara Ekwefi na ada ya nke ọma.

Mgbe Ezimma rutere n’ukwu osisi ukwu ụdara ahụ, ọ tụgharịrị n’aka ekpe ya wee baa n’ọhịa. Ndị ahụ sokwa ya n’azụ. Site n’otu ọ ha, ọ na-awafe okpuru osisi na ahịhịa ndị ọzọ ngwa ngwa karịa ndị a na-eso ya n’azụ. Ọhịa ahụ bidoro mewe mkpọtụ site na nzọ ụkwụ ndị ahụ n’elu ahịhịa na osisi kpọrọ nkụ nakwa alaka osisi ha na-ebigharị aka. Ezimma bamiri n’ime ọhịa ahụ ebe ndị ahụ ya na ha so, sokwara ya. Ọ tụgharịa azụ na mberede wee bidokwa pụtawa n’okporo ụzọ. Ndị ahụ nyeere efe ka ọ gafee ma sowekwa ya n’azụ.

Okonkwọ baara ya mba sị: “Ọ bụrụ na ị kpọgharịchaa anyị ebe a n’efu, aga m akụpụ gị mmụọ n’anya.”

Ọkagbue sịrị ya: “Agwago m gị ka ị hapụ ya aka. Ama m ka e si eso ha.”

Ezimma duputakwara ha n’okporo ụzọ ahụ ọzọ, lee anya n’aka nri na aka ekpe ya wee tụgharịa n’aka nri ya. Ha wee lọghachị azụ n’ụlọ ha.

Mgbe Ezimma kwụsịchara n’ihu obi nna ya, Ọkagbue jiiri olu na-agbanweghị agbanwe jụọ ya sị: “ Kedu ebe i liri iyi ụwa gị.”

“N’akụkụ ukwu oroma ahụ,” ka Ezimma sara.

Okonkwọ jiri obi iwe sị ya: “Kedu ihe mere i kwughị otụ ahụ gị nwa ọjọọ akalogoli?”

Onye dibịa ahụ egeghị ya ntị. O jiri nwayọ sị Ezimma: “bịa zi m kpọm kwem ebe ahụ.”

“E be a,” ka o kwuru mgbe ha rutere n’ukwu osisi ahụ.

Okagbue sịrị ya: “tụọrọ m ebe ahụ aka.”

Ezimma tụrụ mkpịsị aka ya n’ala wee sị: “Ọ bụ ebe a.” Okonkwọ guzoro ebe ahụ na-asụ ka egbe igwe nke ime udu mmiri.

Ọkagbue sịrị ha nye ya ọgụ.

Mgbe Ekwefi wetara ogụ ahụ, Ọkagbue edotalarị akpa ya ma yifukwa akwa ya wee yiri naani ịba ya. O bidoro ngwa ngwa igwu olulu ebe ahụ Ezimma tụrụ aka. Ndị agbata obi ha nọrọ gburu gburu na-ele olulu ahụ ka ọ na- emiwanye. O sitere n’aja ojii nke elu ala wee banye n’aja uhie nke ụmụ nwanyị ji etecha ala ụlọ nakwa ahụ aja. Ike agwụghị Ọkagbue mgbe o mechiri ọnụ ya na-egwu olulu ahụ, okpovu juputara ya ahụ. Okonkwọ guzoro n’akụkụ olulu ahụ. Ọ gwara Ọkagbue ka ọ pụta zuo ike, ka ya nyere ya aka, ma Ọkagbue sịrị na ike agwubeghị ya.

Ekwefi gara n’ụlọ ya isi ji. Di ya nyere ya ji karịa na mbụ n’ihi na onye dibịa ahụ ga-erikwa nri. Ezimma sooro ya ka o nyere ya aka isi akwukwọ nri.

Ọ sịrị na akwụkwọ nri ahụ ebuka.

Ekwefi jurụ ya sị: : Ị hụghị na ji juru ite?”

“Ị matakwara ka akwụkwọ nri a si epe mpe ma e sichaa ha.”

Ezimma sịrị na nke ahụ bụ eziokwu. Ọ bụkwa ya kpatara orughuru jiiri gbuo nne ya.

“Nke ahụ bụ eziokwu n’ezie”, ka Ekwefi kwuru.

Ezimma wee sịkwa: “O nyere nne ya abọ akwụkwọ nri asaa ka o sie. N’ikpeazụ, ihe ọ hụrụ bụ naanị abọ atọ. O wee gbuo nne ya.”

“Ọ bụghị ebe ahụ ka akụkọ a kwusịrị.”

“ O ho!! Echetala m ugbu a. O wetara abọ akwụkwọ nri asaa ọzọ wee sie. N’ikpeazụ, ihe ọ hụrụ bụkwa naanị abọ atọ. O wee gbuokwa onwe ya.”

Na mbara obi ahụ, Ọkagbue na Okonkwo naara egwu olulu ahụ iji chọpụta ebe Ezimma liri iyi ụwa ya. Ndị agbata obi ha nọkwara gburu gburu na-elepụrụ anya. Olulu ahụ emiela nke ukwuu nke na ha adịghịkwa ahụ onye na-egwu ya. Ihe ha na-ahụ bụ naanị aja uhie ọ na-atụpụta ka ọ na-arị elu. Nwoye guzoro n’akụkụ olulu ahụ n’ihi na ọ chọrọ ịmatacha ihe niile na-eme.

Ọkagbue anarakwala Okonkwọ igwu olulu ahụ. Ndị agbata obi ha na ndị nwunye Okonkwọ na-ekwu okwu ugbu a. Ụmụ aka echefuola ihe gbasara ya wee na-egwuri egwu.

Na mberede, Okagbue wụpụtara n’elu ala ka agụ.

Ọ sịrị ha: “Ọ dịwala nso ugbu a. Ebetula m ya aka.”

Nke a mere ka ndị niile nọ ebe ahụ wee nwee obi aṅụrị ma biliekwa ọtọ.

Ọ gwara Okonkwọ ka ọ kpọọ nwunye ya na nwa ya, ma Ekwefi na Ezimma anụlarị mkpọtụ ahụ wee gbara bịa ka ha mara ihe ọ bụ.

Ọkagbue baghachiri n’ime olulu ahụ bụ nke ndị mmadụ gbarala gburu gburu ugbu a. Ka o kuputachara aja ole na ole, o gwutara iyi ụwa ahụ. O kpachapụrụ anya jiri ọgụ ahụ kulie ya elu wee tụpụta ya n’elu ala. Ụmụ nwanyị ụfọdụ tụrụ egwu gbaa ọsọ mgbe ọ tụpụtara ya. Ma ha lọghachiri, mmadụ dum wee nọrọ ebe tere anya na-ele nkịrịnka akwa ahụ. Ọkagbue pụtara gaa n’akpa ya na-ekwughị okwu ọ bụla ma ọ bụ ile ndị dum nọ ebe ahụ anya. O wepụtara ahịhịa abụọ wee bido ịtarị ha. Mgbe o lochara ha, o welitere nkịrịnka akwa ahụ n’aka ekpe ya wee bido itọpe ya. Nkume ahụ na-akwo mụrụ mụrụ wee si n’ime ya dapụta. O welitere ya.

Ọ jụrụ Ezimma sị: “Ihe a, ọ bụ nke gị?”

Ọ zara ya sị: “eee!” Ụmụ nwanyị dum nọ ebe ahụ tiri mkpu ọṅụ n’ihi na nsogbu Ekwefi niile abịala na ngwụcha n’ikpeazụ.

Ihe ndị a mere n’ihe karirị otu afọ gara aga. Kemgbe ahụkwanụ, Ezimma ariabeghị ọrịa ọ bụla. Na mberede ugbu a, o bidoro mawa ahụ jijiji n’ime abalị. Ekwefi kpọgara ya n’usekwu, tọọ ute n’ala wee munye ọkụ. Ma na ọnọdụ ya jọwanyere njọ. Ekwefi kpọkuru chi ya ugboro ugboro ka o gburu ikpere n’akụkụ Ezimma wee bido ya aka n’ihu ya nke jụrụ oyị ma na-erekwa ọkụ. Na-agbanyeghị na ndị nwunye di ya naara asị na ọ bụ naanị ịba, o geghị ha ntị.

………………………………………………………………………………

Okonkwọ siri n’ọhịa ahụ lọta buru ukwu ahịhịa mgbọrọgwụ na ahụ osisi ndị e ji eme ọgwụ n’ubu aka ekpe ya. Ọ gara n’ụlọ Ekwefi dote ibu ahụ wee nọrọ ọdụ.

Ọ gwara Ekwefi sị: “Weputara m otu ite ma hapụkwa nwa ahụ aka.”

 Ekwefi gara iwetara ya ite ahụ. Okonkwọ họpụtara ndị kachasị mma site n’ukwu ọgwụ ahụ dị ka ha siri hara, we gburusie ha. Ọ wụnyere ha n’ite ahụ. Ekwefi wee wụnye ya mmiri.

“O zuola?”, bụ ihe ọ jụrụ mgbe ọ wụnyerela ihe dị ka ọkara iko mmiri.

“Tinyekwuo ntakịrị… Asịrị m ntakịrị. Ntị,  o chiri gị?”, ka Okonkwọ gbọrọ ya n’ụja.

O sinyere ite ahụ n’ọkụ, Okonkwọ weere mma ya ilaghachi n’obi ya.

            Mgbe ọ na-aga, ọ gwara ya: “Ị ga-akpachapụrụ ite ahụ anya, ekwela ya ka ọ gbọfee. O mee otu a, ike ya niile ga-efusi.” Ọ gara n’ulọ ya. Ekwefi bidoro ile ite ọgwụ anya ka a ga-asị na ọ bụkwa onye ọrịa. Mgbe dum anya ya na-esite ebe Ezimma nọ wee ruo ebe ite ogwụ ahụ si n’ọkụ.

Okonkwọ lọghachiri mgbe o chere na ọgwụ ahụ adila mma. O lere ya anya wee sị na o gheela. Ọ sịrị: “Weta otu nnukwu ute ma butekwara Ezimma otu ochie dị ala.” Ọ fọturu ite ahụ wee dote ya n’ihu oche ntakịrị ahụ. O kulitere Ezimma, kusa ya n’ochie ahụ, gbasaa ya n’elu ite ahụ na-ekusi ọkụ. O jiiri nnukwu ute ahụ kpugide ya. Ezimma gbalịrị otu ọ ga-esi azọrọ onwe ya site n’ukuru ọkụ ahụ nke na-egbochi ya ume, ma na nna ya kpugidere ya ebe ahụ. O bidoro bewe akwa.

Mgbe e kpuliri ute ahụ n’ikpeazụ, okpovu juru ya ahụ. Ekwefi jiiri akwa hichaa ya ahụ. O dinara ala n’ute ọzọ wee rahụ ụra.

  

15

ISI NKE TOOLU 

  

Nke a bụ mbụ Okonkwọ hiri ụra n’ime abalị atọ gara aga. O tetara n’ime etiti abalị obi ya wee gbaga n’ihe ahụ mere n’ime abalị atọ ndị a, ma na o meghị ya ka ọ tụọ egwu ọ bụla. O bidoro jụwa onwe ya ihe mere ya jiri nwee obi ezughị ike nke mbụ. Ọ dị ka nwoke nọ n’ehihie na-eche  ihe kpatara nrọ ọ rọrọ n’abalị jiri tụọ ya oke ụjọ.

O megharịrị ahụ ya wee kọọ ọkọ n’ụkwụ ya ebe anwụnta tara ya mgbe ọ na-ehi ụra. Anwụnta ọzọ nọ n’ebe n’akụkụ ntị aka nri ya. Ọ mara onwe ya ụra na ntị ahụ wee nwee nchekwube na ya egbuola ya. Ọ bụ gịnị kpatara na ha na-aga na ntị mmadụ? Mgbe ọ dị na nwanta, nne ya kọọrọ  ya akụkọ banyere ya. Ma, o weere ya dị ka akụkọ nzuzu niile ụmụ nwanyị na-akọ. Nne ya gwara ya na anwunta rịọrọ ntị ka ọ lụọ ya. Nke a mere ntị jiiri ọchị daa n’ala. Ọ jụrụ anwụnta sị: “Afọ ole ọzọ ka ọ dị gị ka ị ga-ebi ọzọ ugbu a ị bụụrụla ọkpụkpụ ọkpụkpụ. Anwụnta jiiri ihere wee pụọ. Ya mere mgbe ọ bụla ọ gafere ebe ntị nọ, ọ na-agwa ya na ya ka nọkwa ndụ.

Okonkwọ tụgharịrị n’otu akụkụ wee hiri ụra. Ihe metere ya n’ụra n’ụtụtụ bụ aka mmadụ naara akụrụ ya n’ọnụ ụzọ. Ọ bara mba sị: “Onye ahụ bụ onye?” Ọ matara na ọ ghaghị ịbụ Ekwefi. N’ime ndị nwunye ya atọ, naanị Ekwefi nwere ike ikụ aka n’ọnụ ụzọ ya.

Ekwefi jiri obi mwute nakwa obi akwa gwa ya na “Ezimma na-anwụ anwụ.”

Okonkwọ siri n’elu akwa ya malie, gbahee ụzọ ya wee gbaga n’ụlọ Ekwefi.

Ezimma dina n’ute na-ama jijiji n’akụkụ ọkụ nke nne ya mụnyere ka ọ na-enwu abalị ahụ niile.

“Ihe a bụ ịba”, ka Okonkwọ kwuru mgbe o weere mma ya baa n’ọhịa igbute ahịhịa nakwa azụ osisi ndi ọ ga-eji sie ọgwụ ịba.

Ekwefi gbudoro ikpere n’ala n’akụkụ onye ọrịa ya ahụ na-ebedo ya aka n’ihu ya na-ajụ oyi ma na-erekwa ọkụ.

Ezimma bụ otu anya ji isi ụgwọ ma bụrụkwa ebe ụwa nne ya niile hiwere isi. Mgbe ụfọdụ, ọ bụ ya na-ekwu nri nne ya ga-esi. Ekwefi na-enye ya ihe ụtọ ụfọdụ dị ka akwa bụ nke a naghị ekwe ka ụmụaka rie n’ihi na ọ ga-eme ka ha zuo ohi. Otu ụbọchị Ezimma naara ata akwa mgbe Okonkwọ siri n’ụlọ ya bata na mberede.  O wutere ya nke ukwu, o wee ṅụọ iyi na ya ga-akụpụ Ekwefi ajụ n’anya ma ọ bụrụ na ọ nwa anwa nye nwa ahụ akwa ụbọchị ozọ. Ma, ọ bụghị ihe ga-ekwe mee ịhapụ inye Ezimma ihe ọ bụla ọ chọrọ.  Ka nna ya bachara ya mba ka agụụ ịta akwa bidoro gụwanye ya. Ihe na-atọkarị ya ụtọ ugbu a bụ ụzọ nzuzo o ji ata ha. Nne ya na-akpọba ya n’ime ụlọ wee gbachie ụzọ.

Ezimma anaghị akpọ nne ya ‘Nne’ dị ka ụmụaka niile ozọ. Ọ na-akpọ ya Ekwefi dị ka nna ya  na ndị ọzọ toro eto si eme. Mmekọrịta dị n’etiti ha abụghị nke nne na nwa. Ọ mụọla ụmụ iri, toolu n’ime ha anwụọla mgbe ha ka bụ ụmụntakịrị na-erubeghị afọ atọ. Ka ọ naara eli ụmụ ntakịrị ndị a ka ọ na-ewepụ obi ya n’ihe gbasara inwe nwa wee site na ya tinyekwa uche ya n’otu ọ bụla o siri masị chi ya. Ọmụmụ nke na-abụrụ nwanyị ihe oke oṅụ bụụrụ Ekwefi ihe ahụhụ nke na-enweghị olile anya. Emume ịgụ nwa aha mgbe izu asatọ gachara bụụrụ ya ihe ịkwọcha aka tiere ọkụkọ akụ. Enweghị ntụkwasị obi ya a n’ebe inwe nwa nọ putawanyere ihe n’aha ọ na-enye ụmụ ya. Otu n'ime ha bụ akwa arịrịọ - ‘Ọnwụmbiko’, ma na ọnwụ egeghị ntị. Ọnwụmbiko nwụrụ mgbe ọ gbara otu afọ na ọnwa atọ. Nke ozọ bụ nwanyị -‘Ọzọemena’. Ọ nwụrụ mgbe ọ gbara ọnwa iri na otu. Abụọ ndị ọzọ sokwa ya n’azụ. Ekwefi atụghị ụjọ ọ bụla wee gụọ nwa ya nke ọzọ ‘Ọnwụma’. Ọnwụ wee meekwa otu ọ masịrị ya.

Mgbe nwa Ekwefi nke abụọ nwụchara, Okonkwọ gara n’ụlọ dibịa na-agba afa ka ọ chọpụta ihe butere ọnọdụ ọjọọ a. Nwoke ahụ gwara ya na nwa ahụ bụ ọgbanje, otu n’ime ụmụaka arụrụ ala ndị ahụ na-abụ ha nwụọ, ha abanye n’afọ nne ha ka a mụọ ha ọzọ.

Ọ gwara Okonkwọ sị: “Nwunye gị dị ime ọzọ ekwela ka o hie ụra n’ụlọ ya. Kwe ya ka ọ lakwuru ndị nwe ya. Otu a ka ọ ga-esi gbanahụ nwa a na-esogbu ya ma kwụsịkwa ọbịbịa na ọnwụnwụ ya.”

Ekwefi mere otu a gwara ya. Ngwa ngwa ọ dịịrị ime, ọ gara binyere nne ya n’obodo ọzọ. Ebe ahụ ka ọ mụrụ nwa ya nke atọ ma biekwa ya ugwu n’abalị nke asatọ ọ mụchara ya. Ọ lọtara n’ụlọ Okonkwọ mgbe ọ fọdụrụ abalị atọ ka ha gụọ nwa ahụ aha. Aha nwa ahụ bụ Ọnwụmbiko.

E lizighị Ọnwụmbiko elizi mgbe ọ nwụrụ. Okonkwọ kpọtara onye dibịa ọzọ a mara nke ọma n’ihi amamihe ya n’ebe ụmụ ọgbanje nọ. Aha ya bụ Ọkagbue Ụyanwa. Ọkagbue bụ nwoke topuru etopu, gbaa afụ ọnụ ma nweekwa isi nkwọcha. Ọ dị ọcha. Anya ya na-acha ọbara ọbara ma na-atụkwa egwu. O na-ata ikikere eze ya mgbe ọ bụla ọ na-eleta ndị bịara ịkpọtụrụ ya. Ọ jụrụ Okonkwọ ajụjụ ole na ole banyere nwa ahụ nwụrụ anwụ. Ndị agbata obi na ndi ikwu na ibe niile bịara ịgba mkpe gbara ha gburu gburu.

Ọ jụrụ sị: “Kedu ụbọchị ahịa a mụrụ nwa a?”

Okonkwọ zara: “Oye.”

“O wee nwụọ n’ụtụtụ a?”

Okonkwọ sịrị, eee, ma cheta nke mbụ, otu mgbe ahụ na nwa ahụ nwụrụ n’otu ụbọchị ahịa ahụ a mụrụ ya. Ndị agbata obi na ndị ikwu na ibe ahụ hụkwara ihe ndakọ ọnụ a wee kwuo n’onwe ha sị na nke a pụtara ihe.

Onye dibịa ahụ jụkwara sị: “Kedu ebe gị na nwunye gị na-ehi, n’obi gị, ka ọ bụ n’ụlọ ya?”

“ N’ụlọ ya.”

“N’ọdịnihu, kpọbata ya n’obi gị.”

Onye dibịa ahụ wee nye iwu na ha agaghị eriri nwa ahụ uju. O weputara otu agụba dị nkọ n’ime akpa ajị ọ nya n’ubu aka ekpe ya wee bido igburisi nwa ahụ. O buuru ya gaa ili ya n’ajọ ọhịa site n’iji ya n’ụkwụ kpụwa ya n’ala n’azụ ya.

Mgbe e mesochara ya omume dị otu a, ọ ga-eche echiche ugboro abụọ tupu ọ na-apụta ụwa ọzọ, naani ma ọ bụ otu n’ime ndị osi ọnwụ ahụ na-apụta ọzọ wee buru apa nkwarụ ha site na-enweghị otu mkpisi aka ma ọ  bụ ibu akara ojii ebe onye dịbịa kara ha agụba.

Mgbe Ọnwụmbiko nwụchara, Ekwefi abụrụla nwanyị obi ilu. Nwunye di ya nke mbụ amụọlarị ụmụ nwoke atọ ahụ sichara ike. Mgbe ọ mụchara nwa ya nwoke nke atọ n’usoro, Okonkwọ gbuuru ya ewu dị ka omenala siri dị. Ekwefi emeghị ihe ozọ karịa iroro ya iruro ọma. Ma, na chi ojọọ ya enyela ya obi ilu nke ukwu nke na ọ nweghi ike isoro ndị ọzọ ṅụrịa na chi ọma ha. Ya mere, ubọchi ahụ nne Nwoye jiiri oriri na egwu mee ememme ọmụmụ ụmụ ya atọ, naanị Ekwefi bụ onye nọ n’ọgbakọ obi ọma nke obi na-adịchaghị mma. Nwunye di ya a weere ya dị ka ekworo, dị ka otu ndị nwunye di na-eme. Kedukwanụ otu ọ ga-esi mata na Ekwefi anaghị emesara onye ọ bụla obi ọjọọ karịa naanị n’ime obi ya; na ọ naghị ata onye ọ bụla ụta maka ihu ọma ha karịa chi ọjọọ ya nke jụrụ inye ya ihe ọma ọ bụla?

N’ikpeazụ, ọ mụtara Ezimma. Na-agbanyeghị na ọ na-arịakarị ọrịa, ọ dị ka Ezimma ekpebiela na ya ga-adị ndụ. Na mbụ, Ekwefi weere ya otu ahụ o si were ndị ozọ. Ma mgbe Ezimma gbara afọ isii, nne ya bidoro ziwe ya ịhụnanya ndị nne. Ihụnanya a na obi ịnụ ọkụ na-agakọ otu. O kpebiri ịzụlite nwa a n’ahụ ike wee were ike ya niile tinye na ya. Ọ na-enweta ụgwọ ọrụ ya site na mgbe ụfọdụ Ezimma na-eto kpoko kpoko ka nwa mkpi a pịrị apị. N’oge dị otu a, ọ na-adị ka ọ gbanahụna ihe egwu dum. Ma n’otu ntabi anya ahụkwa, ọ ga-ebido rịawa ọrịa. Mmadụ dum matara na ọ bụ ọgbanje. Otu o si arịa ọrịa ma na-enwekwa ahụ ike bụ otu ha si eme. O biteela aka nke mere na ma eleghị anya, o kpebiela na ya ga-ebi. Ike na-agwu ụfọdụ n’ime ha site n’omụmụ na ọnwụwụ ọjọọ ha ndị a ma ọ bụ ha enwe ọmịiko n’ahụ nne wee biri.

Ekwefi kwetara n’ime onwe ya na Ezimma ga-ebi. O kwetara nke a n’ihi na ọ bụ naanị okwukwe na- agba ya ume o ji ebi ndụ. Okwukwe ya siwanyere ike n’ime otu afọ gara aga mgbe otu dibịa gwuputara iyi ụwa Ezimma. Mmadụ dum kwetara na ọ ga-ebi n’ihi na e gbubiela udọ ahụ jikọrọ ya na ụwa ọgbanje. E mere ka obi sie Ekwefi ike. Ka ada ya siri dị ya n’obi mere na o nweghị ike ichefucha egwu ahụ dị ya n’ahụ, Na-agbanyeghị na o kwetara na iyiụwa ahụ e gwuputara bụ ezigbo ya, o chefughi na ụmụaka arụrụ ala ụfọdụ na-eduhie ndị mmadụ ha aga gwupụta nke na-abụghị ya.

Ma na iyi ụwa Ezimma yiri nke ezigbo ya.  Ọ bụ nkume na-akwọ mụrụ mụrụ nke e jiri nkịkara akwa ruru unyi kechie. Ọ bụkwa otu Ọkagbue ahụ a ma ama n’Ụmụọfịa niile n’ihe gbasara ọgbanje gwuputakwara ya. Na mbu, Ezimma achọghị inyere ya aka. Otu ahụ ka ọ na-adị. Ọ dịghị onye ọgbanje ọ bụla na-ekwuputa ihe ụwa ya ọsịịsọ. Otụtụ n’ime ha anaghị ekwuputa n’ihi na ha na-anwụ mgbe ha bụ ụmụntakịrị mgbe e nweghị ike ịjụ ha ajụjụ.

Ọkagbue jụrụ Ezimma sị: “Kedu ebe i liri iyi ụwa gị?” Ọ gbara afọ toolu mgbe ahụ ma sikwa na nnukwu ọrịa na-agbake/na-apụta.

Ọ jụhachiri ya sị: “Gini bụ iyi ụwa.”

“ Ị ma ihe ọ bụ. I liri ya n’ala otu ebe ka i wee nwee ike ịnwụ ma pụtakwa ụwa ọzọ bịa sogbuwe nne gị”

Eziama lere nne ya anya. Nne ya weere anya obi ọjọọ na arịrịọ wụkwasị ya.

Okonkwọ bụ onye nọdebere ya nso, gbọrọ ya ụja sị: “zaa ajụjụ a ọsịịsọ”. Ndị ezinaụlọ ha dum nakwa ụfọdụ ndị agbata obi ha nọkwa ebe ahụ.

Onye dibịa ahụ jiri olu dị nwayọ gwa Okonkwọ sị: “hapụrụ m ya”. Ọ jụkwara Ezimma ọzọ sị: “Kedu ebe i liri iyi ụwa gị?”

Ọ zara ya sị: “Ebe ha na-eli ụmụaka.” Ndị niile nọ ebe ahụ wee tamurịta n’onwe ha. Onye dibịa sịrị ya: “Bịa ka i gosi m ebe ahụ.”

Ndị niile ahụ wee zọpụ ije. Ezimma du ha aga, Ọkagbue na-esochi ya n’azụ. Okonkwọ so ya n’azụ, Ekwefi na-eso ya kwa. Mgbe ọ pụtara n’okporo ụzọ, Ezimma tụgharịrị aka ekpe ya mee ka ọ na-aga n’iyi ha.

Onye dibịa ahụ jụrụ ya sị: “Ma, I kwuru na ọ bụ ebe ha na-eli ụmụntakịrị?”

Ezimma sịrị ya ‘mba’. O ziputara oke mkpa ọ dị ugbu a site n’otu o si aga ije. Mgbe ụfọdụ, o bidoro gbawa ọsọ ma kwụsịkwa na mberede. Igwe mmadụ ahụ ji nwayọ na-eso n’azụ. Ụmụ nwanyị na ụmụntakịrị bu mmiri na-alọta nọ na-eche ihe na-emenụ wee ruo mgbe ha hụrụ Ọkagbue ha wee chee na ọ ga-abụ ihe gbasara ọgbanje. Ha niile maara Ekwefi na ada ya nke ọma.

Mgbe Ezimma rutere n’ukwu osisi ukwu ụdara ahụ, ọ tụgharịrị n’aka ekpe ya wee baa n’ọhịa. Ndị ahụ sokwa ya n’azụ. Site n’otu ọ ha, ọ na-awafe okpuru osisi na ahịhịa ndị ọzọ ngwa ngwa karịa ndị a na-eso ya n’azụ. Ọhịa ahụ bidoro mewe mkpọtụ site na nzọ ụkwụ ndị ahụ n’elu ahịhịa na osisi kpọrọ nkụ nakwa alaka osisi ha na-ebigharị aka. Ezimma bamiri n’ime ọhịa ahụ ebe ndị ahụ ya na ha so, sokwara ya. Ọ tụgharịa azụ na mberede wee bidokwa pụtawa n’okporo ụzọ. Ndị ahụ nyeere efe ka ọ gafee ma sowekwa ya n’azụ.

Okonkwọ baara ya mba sị: “Ọ bụrụ na ị kpọgharịchaa anyị ebe a n’efu, aga m akụpụ gị mmụọ n’anya.”

Ọkagbue sịrị ya: “Agwago m gị ka ị hapụ ya aka. Ama m ka e si eso ha.”

Ezimma duputakwara ha n’okporo ụzọ ahụ ọzọ, lee anya n’aka nri na aka ekpe ya wee tụgharịa n’aka nri ya. Ha wee lọghachị azụ n’ụlọ ha.

Mgbe Ezimma kwụsịchara n’ihu obi nna ya, Ọkagbue jiiri olu na-agbanweghị agbanwe jụọ ya sị: “ Kedu ebe i liri iyi ụwa gị.”

“N’akụkụ ukwu oroma ahụ,” ka Ezimma sara.

Okonkwọ jiri obi iwe sị ya: “Kedu ihe mere i kwughị otụ ahụ gị nwa ọjọọ akalogoli?”

Onye dibịa ahụ egeghị ya ntị. O jiri nwayọ sị Ezimma: “bịa zi m kpọm kwem ebe ahụ.”

“E be a,” ka o kwuru mgbe ha rutere n’ukwu osisi ahụ.

Okagbue sịrị ya: “tụọrọ m ebe ahụ aka.”

Ezimma tụrụ mkpịsị aka ya n’ala wee sị: “Ọ bụ ebe a.” Okonkwọ guzoro ebe ahụ na-asụ ka egbe igwe nke ime udu mmiri.

Ọkagbue sịrị ha nye ya ọgụ.

Mgbe Ekwefi wetara ogụ ahụ, Ọkagbue edotalarị akpa ya ma yifukwa akwa ya wee yiri naani ịba ya. O bidoro ngwa ngwa igwu olulu ebe ahụ Ezimma tụrụ aka. Ndị agbata obi ha nọrọ gburu gburu na-ele olulu ahụ ka ọ na- emiwanye. O sitere n’aja ojii nke elu ala wee banye n’aja uhie nke ụmụ nwanyị ji etecha ala ụlọ nakwa ahụ aja. Ike agwụghị Ọkagbue mgbe o mechiri ọnụ ya na-egwu olulu ahụ, okpovu juputara ya ahụ. Okonkwọ guzoro n’akụkụ olulu ahụ. Ọ gwara Ọkagbue ka ọ pụta zuo ike, ka ya nyere ya aka, ma Ọkagbue sịrị na ike agwubeghị ya.

Ekwefi gara n’ụlọ ya isi ji. Di ya nyere ya ji karịa na mbụ n’ihi na onye dibịa ahụ ga-erikwa nri. Ezimma sooro ya ka o nyere ya aka isi akwukwọ nri.

Ọ sịrị na akwụkwọ nri ahụ ebuka.

Ekwefi jurụ ya sị: : Ị hụghị na ji juru ite?”

“Ị matakwara ka akwụkwọ nri a si epe mpe ma e sichaa ha.”

Ezimma sịrị na nke ahụ bụ eziokwu. Ọ bụkwa ya kpatara orughuru jiiri gbuo nne ya.

“Nke ahụ bụ eziokwu n’ezie”, ka Ekwefi kwuru.

Ezimma wee sịkwa: “O nyere nne ya abọ akwụkwọ nri asaa ka o sie. N’ikpeazụ, ihe ọ hụrụ bụ naanị abọ atọ. O wee gbuo nne ya.”

“Ọ bụghị ebe ahụ ka akụkọ a kwusịrị.”

“ O ho!! Echetala m ugbu a. O wetara abọ akwụkwọ nri asaa ọzọ wee sie. N’ikpeazụ, ihe ọ hụrụ bụkwa naanị abọ atọ. O wee gbuokwa onwe ya.”

Na mbara obi ahụ, Ọkagbue na Okonkwo naara egwu olulu ahụ iji chọpụta ebe Ezimma liri iyi ụwa ya. Ndị agbata obi ha nọkwara gburu gburu na-elepụrụ anya. Olulu ahụ emiela nke ukwuu nke na ha adịghịkwa ahụ onye na-egwu ya. Ihe ha na-ahụ bụ naanị aja uhie ọ na-atụpụta ka ọ na-arị elu. Nwoye guzoro n’akụkụ olulu ahụ n’ihi na ọ chọrọ ịmatacha ihe niile na-eme.

Ọkagbue anarakwala Okonkwọ igwu olulu ahụ. Ndị agbata obi ha na ndị nwunye Okonkwọ na-ekwu okwu ugbu a. Ụmụ aka echefuola ihe gbasara ya wee na-egwuri egwu.

Na mberede, Okagbue wụpụtara n’elu ala ka agụ.

Ọ sịrị ha: “Ọ dịwala nso ugbu a. Ebetula m ya aka.”

Nke a mere ka ndị niile nọ ebe ahụ wee nwee obi aṅụrị ma biliekwa ọtọ.

Ọ gwara Okonkwọ ka ọ kpọọ nwunye ya na nwa ya, ma Ekwefi na Ezimma anụlarị mkpọtụ ahụ wee gbara bịa ka ha mara ihe ọ bụ.

Ọkagbue baghachiri n’ime olulu ahụ bụ nke ndị mmadụ gbarala gburu gburu ugbu a. Ka o kuputachara aja ole na ole, o gwutara iyi ụwa ahụ. O kpachapụrụ anya jiri ọgụ ahụ kulie ya elu wee tụpụta ya n’elu ala. Ụmụ nwanyị ụfọdụ tụrụ egwu gbaa ọsọ mgbe ọ tụpụtara ya. Ma ha lọghachiri, mmadụ dum wee nọrọ ebe tere anya na-ele nkịrịnka akwa ahụ. Ọkagbue pụtara gaa n’akpa ya na-ekwughị okwu ọ bụla ma ọ bụ ile ndị dum nọ ebe ahụ anya. O wepụtara ahịhịa abụọ wee bido ịtarị ha. Mgbe o lochara ha, o welitere nkịrịnka akwa ahụ n’aka ekpe ya wee bido itọpe ya. Nkume ahụ na-akwo mụrụ mụrụ wee si n’ime ya dapụta. O welitere ya.

Ọ jụrụ Ezimma sị: “Ihe a, ọ bụ nke gị?”

Ọ zara ya sị: “eee!” Ụmụ nwanyị dum nọ ebe ahụ tiri mkpu ọṅụ n’ihi na nsogbu Ekwefi niile abịala na ngwụcha n’ikpeazụ.

Ihe ndị a mere n’ihe karirị otu afọ gara aga. Kemgbe ahụkwanụ, Ezimma ariabeghị ọrịa ọ bụla. Na mberede ugbu a, o bidoro mawa ahụ jijiji n’ime abalị. Ekwefi kpọgara ya n’usekwu, tọọ ute n’ala wee munye ọkụ. Ma na ọnọdụ ya jọwanyere njọ. Ekwefi kpọkuru chi ya ugboro ugboro ka o gburu ikpere n’akụkụ Ezimma wee bido ya aka n’ihu ya nke jụrụ oyị ma na-erekwa ọkụ. Na-agbanyeghị na ndị nwunye di ya naara asị na ọ bụ naanị ịba, o geghị ha ntị.

………………………………………………………………………………

Okonkwọ siri n’ọhịa ahụ lọta buru ukwu ahịhịa mgbọrọgwụ na ahụ osisi ndị e ji eme ọgwụ n’ubu aka ekpe ya. Ọ gara n’ụlọ Ekwefi dote ibu ahụ wee nọrọ ọdụ.

Ọ gwara Ekwefi sị: “Weputara m otu ite ma hapụkwa nwa ahụ aka.”

 Ekwefi gara iwetara ya ite ahụ. Okonkwọ họpụtara ndị kachasị mma site n’ukwu ọgwụ ahụ dị ka ha siri hara, we gburusie ha. Ọ wụnyere ha n’ite ahụ. Ekwefi wee wụnye ya mmiri.

“O zuola?”, bụ ihe ọ jụrụ mgbe ọ wụnyerela ihe dị ka ọkara iko mmiri.

“Tinyekwuo ntakịrị… Asịrị m ntakịrị. Ntị,  o chiri gị?”, ka Okonkwọ gbọrọ ya n’ụja.

O sinyere ite ahụ n’ọkụ, Okonkwọ weere mma ya ilaghachi n’obi ya.

            Mgbe ọ na-aga, ọ gwara ya: “Ị ga-akpachapụrụ ite ahụ anya, ekwela ya ka ọ gbọfee. O mee otu a, ike ya niile ga-efusi.” Ọ gara n’ulọ ya. Ekwefi bidoro ile ite ọgwụ anya ka a ga-asị na ọ bụkwa onye ọrịa. Mgbe dum anya ya na-esite ebe Ezimma nọ wee ruo ebe ite ogwụ ahụ si n’ọkụ.

Okonkwọ lọghachiri mgbe o chere na ọgwụ ahụ adila mma. O lere ya anya wee sị na o gheela. Ọ sịrị: “Weta otu nnukwu ute ma butekwara Ezimma otu ochie dị ala.” Ọ fọturu ite ahụ wee dote ya n’ihu oche ntakịrị ahụ. O kulitere Ezimma, kusa ya n’ochie ahụ, gbasaa ya n’elu ite ahụ na-ekusi ọkụ. O jiiri nnukwu ute ahụ kpugide ya. Ezimma gbalịrị otu ọ ga-esi azọrọ onwe ya site n’ukuru ọkụ ahụ nke na-egbochi ya ume, ma na nna ya kpugidere ya ebe ahụ. O bidoro bewe akwa.

Mgbe e kpuliri ute ahụ n’ikpeazụ, okpovu juru ya ahụ. Ekwefi jiiri akwa hichaa ya ahụ. O dinara ala n’ute ọzọ wee rahụ ụra.

  

16
17

ISI NKE ASATỌ

 

 

Okonkwọ erighị nri ọ bụla ruo abalị abụọ Ikemefuna jiri nwụọ. Ọ ṅụrụ mmanya site n’ụtụtụ ruo abalị, anya wee na-acha uhie dị ka nke oke ọnya mara n’ọdụdụ, o wee na-agbagharị ala ụlọ dum. Ọ kpọrọ Nwoye nwa ya ka ọ bịa nọnyere ya n’obi ya. Ma Nwoye tụrụ ya egwu, n’ihi ya, o jiri ọsọ mịpụ ngwa ngwa ọ hụrụ na nna ya ehiwela ụra.

Okonkwọ anaghị ehi ụra n’abalị. Ọ gbalịrị ka o chefuo ihe gbasara Ikemefuna, ma na o kweghị ya n’ihi na ọ sị ka ya kwụsị, o bido chewanyesie ihe gbasara ya ike. Otu mgbe, o siri n’akwa ya bilie wee gagharịa gburu gburu ụlọ ya. Ụkwụ ekweghị ya aga ije n’ihi na ike gwụchara ya. O yiri odogwu ṅụjuru mmanya afọ ma jiri ụkwụ anwụta na-aga ije. Ọ nọtụ ntakịrị, akpata oyi esite n’isi wụruo ya ala.

N’ụbọchị nke atọ, ọ gwara Ekwefi, nwunye ya nke abụọ, ka ọ hụọrọ ya ụkam. Ekwefi jiri ụgbaa na azụ mezie ya otu ọ chọrọ.

Ka  Ezimma nwa ya butere ya nri ahụ, ọ gwara ya na o ribeghị nri ọ bụla n’ime abalị abụọ gara aga, n’ihi ya  ọ ga-ericha nri ahụ. Mgbe ọ na-ele ada ya gbarala afọ iri anya, o chere sị na ọ gaara abụ nwoke. O nyetụrụ ya azụ.

“Gaa kutere m mmiri,” ka ọ gwara ya. Ezimma wee gbapụ ọsọ, tara azụ ya, gaa n’ite mmiri nne ya kutere ya mmiri jụrụ oyi.

Okonkwọ naara ya mmiri ahụ wee jiri ike ṅụọ ya. O riri ụkam ole na ole ọzọ ma bupụkwa efere ahụ.

Okonkwọ gwara Ezimma ka o butere ya akpa ya. Ezimma gara n’otu ụsọ ụlọ ahụ wee butere ya akpa ajị ya. Ọ chọrọ mkpọ anwụrụ ya n’ime ya. Akpa ahụ dị omimi. Ọ na-achọ iricha aka ya ma o tinye ya na ya. Ihe ndị ọzọ dịkwa n’ime akpa ahụ na-abụghị naanị mkpọ anwụrụ ya. Mpi mmanya na ebele mmanya bụ ndị na-akụkọta ọnụ mgbe ọ naara achọ mkpọ anwụrụ a. Mgbe o wepụtara ya, ọ kụtụrụ ya ugboro ole na ole tupu ọ wụpụta anwụrụ n’ọba aka ekpe ya. O chetara na ya ewepụtabeghị ngaji anwụrụ ya. Ọ chọkwara ya n’ime akpa ahụ wee wepụta otu obere ngaji na-acha nzụ nzụ bụ nke o ji ekunye anwụrụ n’imi ya.

Ezimma jiri otu aka para efere nri ahụ, jiri aka nke ọzọ para iko ahụ mmiri na-adịghị n’ime ya wee gawa n’ụlọ nne ya. Okonkwọ kwukwara n’ime obi ya ọzọ sị, “ Ọ gaara abụ nwa nwoke.” Obi ya gbagakwara ọzọ ebe Ikemefuna nọ, ahụ wee maa ya jijiji. Ọ bụrụ na o nwere ike ịchọta ọrụ ọga-arụ, o nwere ike ichefu ihe dum. Ma ugbu a bụ oge ezumike ahụ na-adị n’etiti owuwe ihe ubi na mbido ọrụ ubi ọzọ. Naanị ọrụ ndị nwoke na-arụ n’oge a bụ iji igu nkwụ ọhụrụ kpuchie aja ụlọ ha. Okonkwọ emeelarị nke a. O mechara nke a ụbọchị ahụ igurube ndị ahụ bịara, bụ ụbọchị ọ nọrọ n’otu akụkụ aja ahụ. Nwoye na Ikemefuna nọrọ n’akụkụ nke ọzọ na-arụ ọrụ.

Okonkwọ jụrụ onwe ya sị: “ Kedu mgbe i bidoro bụrụ agadị nwanyị ọma jijiji, gịnwa bụ dike a ma ama n’agha n’isiama toolu anyị niile? Kedu ka nwoke gburula dimkpa ise n’agha ga-esi dasasịa n’ihi na o tinyekwara otu nwantakịrị n’ọnụ ọgụgụ ha? Okonkwọ, ị bụrụla nwanyị nezie.”

O biliri ozugbo, nyara akpa ya wee gawa ikpọtụrụ enyi ya Obierika.

Obierika nọ na ndo ukwu oroma n’ezi na-adụ atanị. O kelere Okonkwọ wee duru ya gaa n’obi ya.

“ Anaara m achọ ịbịa hụ gị ngwa ngwa m mechara ihe a m na-eme,” ka o kwuru mgbe ọ na-etichapụ aja dị ya n’apata ụkwụ.

Okonkwọ jụrụ ya sị, “ Ọ dịkwa mma?”

Obierika zara sị: “ Eee. Ndị di ada m nwanyị na-abịa taa. Anyị ga-akpa ihe gbasara akụ nwanyị, n’ihi ya, achọrọ m ka ị nọrọ na ya.”

Otu mgbe ahụ, Madụka nwa Obierika siri n’ezi bata n’obi kelee Okonkwo wee pụwakwa.

Okonkwọ sịrị ya: “ bịa kwee m n’aka. Mgba ahụ ị gbara ụbọchị  a nyere m nnukwu aṅụrị.” Ọ chịrị ọchị, kwee Okonkwọ n’aka wee pụwa.

Okonkwọ kwuru sị: “ Nwa a ga-akpa ike dị egwu. A sị na m nwere ọkpara dị ka ya, obi ga-adị m ụtọ. Uche na-eche m ebe Nwoye nọ. Efere akpụ nwere ike ịtụ ya n’ala na mgba. Enwere m ike ịgwa gị Obierika na ụmụ m eyighị m. Kedukwanụ osisi unere ndị ga-epute ọhụrụ mgbe nne ha nwụrụ? A sị na Ezimma bụ nwoke, obi gaara ịdị m ụtọ karịa. O nwere agwa ọma.”

Obierika gwara ya sị :” Ị na-echegbu onwe gị n’efu. Ụmụaka  gị ka dịcha obere.”

“ Nwoye etoruola ịtụnye nwanyị ime. Ebidoro m mgbe m ha ka ya lekọtawa onwe m anya. Ekweghị m, enyi m, Nwoye abụzighị nwanta. A na-amata ọkụkọ ga-abụ oke site n’ụbọchị a bụrụ ya n’akwa. Anwaala m otu ike m ha ka Nwoye bụrụ nwoke ma na oyiyi nne ya karịrị ya n’ahụ.”

Obierika chere n’ime obi ya na o yikarịrị nna ya ochie, Ụnọka, ma na o kwuputaghị ya. Ụdirị echiche ahụ batakwara Okonkwọ n’ahụ. Ma, o teelarị o chefuru ihe gbasara ya. Mgbe ọ bụla echiche gbasara umengwu na efulefu nna ya batara ya n’obi, ọ na-ekpochapụ nke a site n'iche ihe gbasara ike na ọganihu nke ya onwe ya. Otu ahụ ka o mere ugbu a. Echiche ya gbagara n’ihe ikpeazụ a o mere iji gosi na ya bụ nwoke.

Ọ sịrị Obierika: “ Aghọtaghị ihe kpatara na ị soghị anyị gaa gbuo nwantakịrị ahụ.”

Obierika jiri ọnụ nkọ sị: “ Achọghị m ịbịa n’ihi na enwere m ihe ndị ọzọ ka mkpa  m chọrọ ime.”

“ Ọ dị ka a ga-asị na ị na-agbagha ike Agbara nke kwuru na ọ ga-anwụ.”

“ Mba, onye ka m bụ ime otu a ? Ma na ọ bụghị m ka agbara gwara ka o mejupụta mkpebi ya.”

“ Ma otu onye aghaghị ime nke a. Ọ bụrụ na anyị dum tụwa egwu ọbara, a gaghị eme ya. Mgbe ahụ, kedu ihe i chere na agbara anyị ga-eme?”

“Okonkwọ, ị makwa nke ọma na m anaghị atụ ọbara egwu. Onye ọ bụla gwara gị na m na-atụ ya egwu bụ onye asị. Kama ka m gwa gị enyi m, a sị na abụ m gị, agara m ịnọ n’ụlọ. Ihe a i mere agaghị adị ala mma. Ụdịrị ihe a bụ ụdịrị ihe ala ji ekpochapụ ọtụtụ ezinaụlọ.”

“Ala enweghị ike ịta m ahụhụ n’ihi na m rubere ozi ya isi. Ji nne nwanta  gụnyere ya n’aka anaghị ere ya ọkụ.”

Nke a bụ eziokwu, ma ọ bụrụ na agbara asị na ọkpara m ga-anwụ, agaghị m agbagha ya, ma agaghị m abụ onye ga-egbu ya,” ka Obierika kwuru.

A sị na Ọfọedu abịaghị mgbe ahụ, ha gaara aga n’ihu n’arụmarụ a. Ka Ọfọedu si eme anya ya gosiri na o ji akụkọ dị mkpa bịa. Ọ gaghị adị mma ka ha mee ya ka ọ kọọ ya ọsịịsọ. Obierika nyere ya otu ibe ọjị ahụ ya na Okonkwọ warala. Ọfọedu jiiri nwayọ taa ọjị ahụ ma kọọkwa ihe gbasara igurube ndị ahụ. Mgbe ọ tachara ọjị, ọ sịrị:

“ Ihe ndị na-eme ugbu a dịzi egwu.”

Okonkwọ jụrụ ya sị: “ Ọ bụ gịnị mere?”

Ọfọedu sịrị ya: “ Ị maara Ogbuefi Ndulue?”

Obierika na Okonkwọ kwuru otu mgbe sị: “ Ogbuefi Ndulue nke Ire.”

Ọfọedu gwara ha na, “ ọ nwurụ n’ụtụtụ a.”

Obierika sịrị: “ Nke a abụghị ihe na-ahụbeghị mbụ. Ya bụụrụ onye ka mee okenye  n’Ire.”

“ I kwuru eziokwu ma ị gaara ajụ ihe kpatara na a kụbeghị ekwe iji gwa Ụmụọfịa na ọ nwụọla.” Otu a ka Ọfọedu kwuru.

Obierika na Okonkwọ jụkọrọ ọnụ sị: “ Ọ bụ gịnị kpatara ya?̂” ''Nke ahụ bụ ihe dị iche dị na ya. Unu matara isi nwanyị ya nke ahụ na-eji mkpọ aga ije?''

“Eee, a na-akpọ ya Ọzọemena.”

“Nke ahụ bụ eziokwu. Unu maara na Ọzọemena emeela okenye nke ukwuu nke na o nweghị ike ilekọta di ya anya n’ute ọrịa. Ndị nwunye ya ndị na-akabeghị nka bụ ndị mere nke a. Mgbe Ogbuefi Ndulue nwụrụ n’ụtụtụ a, otu n’ime ndị nwunye di ya a, gara n’ụlọ Ozọemena ịgwa ya. O sitere n’ute ya bilie, sụrụ mkpọ ya garute n’obi ahụ. O gburu ikpere n’ala ma dotekwa aka n’ute ebe ahụ e nyiwere di ya wee kpọọ ya aha ‘Ogbuefi Ndulue’ ugboro atọ ma laghachikwa n’ụlọ ya. Mgbe ọdụdụ nwunye di ya bịara ịkpọ ya ọzọ ka ọ nọrọ mgbe ha ga-asa di ha ahụ, ọ hụrụ ya ka o dina n’ute wee ghọọ onye nwụrụ anwụ.”

Okonkwọ sịrị : N’ezie ihe a bụ ihe a na-ahụbeghị mbụ. Ha ga-akwụsịgodu ili ya tupu ha elichaa nwunye ya.”

“Nke a kpatara na a kụbeghị ekwe iji gwa Ụmụọfịa.”

Obierika kwuru sị: “Mgbe ọ bụla ndị mmadụ na-asị na Ndulue na Ọzọemena nwere otu obi. Echetara m mgbe m bụ nwata na o nwere egwu a naara agụ banyere ha abụọ. O nweghị ike ime ihe ọ bụla na-agwaghị ya.”

Okonkwọ sịrị: “Amaghị m nke a. Echere m na ọ bụ nwoke gbasiri ike site n’okorọbịa ya.”

“Ọ bụụrụ nwoke siri ike n’ezie,” ka Ọfọedu sịrị.

Okonkwọ fere n’isi na-ekwetachaghị ihe a Obierika gwara ya: “ Nwoke a duru Ụmụọfịa n’agha na mgbe ochie.”

Okonkwọ ebidola nwetawakwa onwe ya ọzọ. Naanị ihe ọ chọrọ bụ ihe ọ ga na-eme mgbe dum. A sị na o gburu Ikemefuna oge ịkọ ọrụ ubi ma ọ bụ oge owuwe ihe ubi, ọ gaaraghị adị njọ otu a n’ihi na obi ya niile gaara adị ebe ọrụ ya dị.

Okonkwọ abụghị onye oke uche kama onye na-achọ ihe ọ ga na-eme mgbe ọ bụla. Ma ọrụ adịghị, ịkọ akụkọ abụrụ ihe na-anọchi ya.

Ka  e mechara, Ọfọedu lara,Okonkwọ wee buliekwa akpa ya ka ọ laa.

Ọ sịrị: “ Aghaghị m ịla gaa tee nkwụ ehihie.”

Obierika jụrụ ya sị: “Onye na-etere gị nkwụ gị ndị toro ogologo?”

“ Ọ bụ Umezurike”, ka Okonkwọ zara.

Obierika wee sị: “Mgbe ụfọdụ ọ na-adị m ka ya bụrụ na m echighị echiche ọzọ. Ọ na-ewute mmụọ m ịhụ ka ụmụ okorọbịa ndị a si egbusi osisi nkwụ anyị sị na ha na-ete ya ete.”

Okonkwọ sịrị: “Nke a bụ eziokwu. Ma anyị aghaghị idobe iwu obodo anyị.”

Obierika wee sịkwa: “ Amaghị m otu anyị siri nweta iwu ahụ. N’obodo ndị ọzọ, a naghị amachibido ndị chiri echichi ịrị elu nkwụ. Ebe a anyị sịrị na o nweghị ike ịrị ndị ahụ toro ogologo elu ma na o nwere ike iguzo n’ala wee tee ndị ahụ dị mkpụmkpụ. Ihe a dịka Dimaragana bụ onye na-enweghị ike ịgbazinye mma ya ka e were gbuo anụ nkịta n’ihi na ọ na-asọ ya nsọ, ma na o wepụtara eze ya iji mee ya.”

“Echere m na ọ dị mma ka obodo anyị na-akwanyere echichi ọzọ ugwu ruuru ya. N’obodo ndị ọzọ ahụ ị kpọrọ aha, ọzọ enweghị ugwu ọ bụla n’ihi na ọ bụladị onye arịrịọ nwere ike ichi ya.” Ihe ndị a ka Okonkwọ kwuru.

Obierika sịkwara: “Ana m ama naanị njakịrị. N’Abame na Anịnta, echichi a  erughị ego ayọrọ abụọ. Onye ọ bụla na-agba eriri ọzọ a n’ụkwụ ya. Ọ naghị etufu ya ọ bụladị mgbe o zuru ohi.”

Ka Okonkwọ biliri ka ọ lawa, ọ sịrị: “N’eziokwu, ha emebiela aha ọzọ a.”

Obierika gwara ya: “ Ọ gaghị ete aka ndị ọgọ m ebido bịawa.”

Okonkwọ lere ebe anyanwụ nọ anya wee sị: “ Aga m abịaghachi mgbe na-adịghị anya.”

 

 

Mmadụ asaa nọ n’ụlọ Obierika mgbe Okonkwọ lọghachịrị. Ọgọ Obierika a bụ nwa okorọbịa gbara ihe akarịghị afọ iri abụọ na ise. Nna ya na nwanne nna ya sokwa ya bịa, N’akụkụ nke Obierika bụ ụmụnne ya nwoke abụọ ndị tọrọ ya nakwa Madụka ọkpara ya gbara afọ iri na isii.

Obierika gwara Madụka sị: “Gwa nne Akụeke ka o wetara anyị ọjị.” Madụka jiiri ọsọ gbaba n’ime ụlọ. Mkparị ụka ha bidoro ozugbo ahụ bụrụ ebe ọ nọ. Mmadụ niile kwetara na ọ bụ nwanta dị gara gara.

“Echere m na ọ dịfere gara gara ya oke. Ọ raka ahụ ka ị hụ ya ebe ọ na-aga ije. Mgbe ọ bụla, ọ na-adị ya ngwa ngwa. I dunyewe ya ozi, ọ gbapụlarị tupu ọ na-anụrụ ọkara ihe ị na-ezi ya.” Ihe a ka Obierika kwuru.

Nwanne ya nwoke tọrọ ya wee sị: “ Gị onwe gị dịịrị otu ahụ. Dị ka ndị obodo anyị kwuru, nne ewu  na-ata agba, nwa ya a na-ele ya anya n’ọnụ. Madụka naara ele gị anya n’ọnụ.”

Mgbe ọ na-ekwu nke a, Madụka na nwanne ya, Akụeke sooro lọghachị. Akụeke bu ọkwa ose nke mkpụrụ ọjị atọ na ọseọjị dị n’ime ya. O bunyere nwanne nna ya ọkwa ahụ wee were anya ihere kwee di ya na umụnne ya n’aka. Ọ gbara afọ iri na isii bụ mgbe kwesiri ka ọ lụọ di. Di ya na ụmụnne ya ahụ jiiri anya okenye lezie ahụ ya anya iji kweta n’onwe ha na ọ mara mma ma tozuokwa oke.

Ọ kpachara isi ya nke ọma wee chịkọọ ya n’etiti isi ya. O jiri uli chọo ahụ ya niile mma. O yi ihe olu ojii nke gara ya n’olu ugbo atọ wee wụkwasị n’elu ara ya. Ọ gba ọdụ na-acha uhie na edo n’aka ya ma yirikwa jigida nke gara ya gburu gburu ugboro ise n’ukwu.

Mgbe ha kwechara ya n’aka, ọ laghachiri azụ n’ụlọ nne ya inyere ya aka n’isi nri. Mgbe ọ gara n’akụkụ ọkụ iwe akaọdụ nke dị n’ahụ aja, nne ya dọrọ ya aka na ntị sị: “buru ụzọ yipu jigida gị;  kwa ụbọchị ka m na-agwa gị na jigida na ọkụ abụghị enyị, ma ị naghị anụ. Otu ụbọchị jigida gị ga abanye ọkụ n’ukwu gị, mgbe ahụ ka ị ga-amata.”

Akụeke gara n’otu ime ụlọ iyipu jigida ndị ahụ. Ọ ga-eji nwayọ yipu ha otu otu, ma ọ bụghị otu ahụ, ọ ga-adọbi, e wee bido n’isi ganyewekwa ha ọzọ. O jiri aka ya na-agbụda ha otu otu ka ha gafee ike ya wee dapụ n’ụkwụ ya n’ala.

Ndị nwoke ndị a nọ n’obi ebidolarị ṅụwa mmanya ahụ di Akụeke butere. Ọ bụ ezigbo mmaya siri ike n’ihi na na-agbanyeghị na e tinyere mkpụrụ nkwụ n’ọnụ ite ka ọ ghara ịgbọ ụfụfụ, ụfụfụ sitere n’ọnụ ite ahụ na-agbọfụsi n’ala.

Okonkwọ kwuru sị na mmaya a bụ aka ọrụ ezigbo diochi. Nwa okorọbịa ahụ na-achọ ilụ nwanyị nke ahụ aha ya bụ Ibe chịrị nnukwu ọchị wee sị nna ya : “ Ị nụrụ ihe e kwuru?”. O wee sị ndị ọzọ: “ Nna m agaghị ekweta na abụ m ezigbo diochi.”

Nna ya Ukegbu wee sị: “ O tegburu nkwụ m atọ ndị kacha mma ha nwụọ.”

“Nke ahụ bụ afọ ise gara tupu m amụta otu e si ete nkwụ,” ka Ibe kwuru mgbe o bidorola ịgbapụta mmanya ahụ. O gbajuru iko nke mbụ wee bunye nna ya. O bidoziri gbanyere ndị ọzọ. Okonkwọ wepụtara mpi mmanya ukwu ya site n’akpa ya, fụọ ya ọnụ iji wepu uzuzu ọ bụla nwere ike ịdị n’ime ya, wee nye ya Ibe ka ọ gbajuoro ya.

Ka ndi nwoke ndị a ṅụrụ mmanya ahụ, ha kpara ụka banyere ihe dum ma e wepu ihe ha kwere maka ya gbakọta ebe ahụ. Ọ bụ naanị mgbe ha ṅụchara mmanya ahụ ka nna Ibe kwachara akpịrị ya wee kwuo ihe ha ji bịa.

Obierika nyere ya ntakịrị ukwu azịza. Ukegbu gụrụ ha ọnụ.

Ọ jụrụ sị: “ ha dị iri atọ?”

Obierika kwere ya n’isi.

Ukegbu sịrị: “Ugbu a anyị ebidola ụka.” Ọ tụgharịrị gwa nwanne ya na nwa ya nwoke ka ha pụọ n’ezi gaa gbaa izu. Ha atọ wee pụọ n’ezi. Mgbe ha lọghachiri, Ukegbu nyeghachiri Obierika ukwu azịza ahụ. Ọ gụrụ ha, kama iri atọ ha dịzi iri na ise. O nyere ha ọkpara nne ya, Machi, onye gụkwara ha wee sị: “ Anyị ebughị n’obi ime ihe ọ bụla dị nta karịa iri atọ. Ma dị ka nkịta sịrị, ‘ danyere m ka m danyere gị bụ egwuruegwu.’ Ọlụlụ di na nwanyị bụ egwuregwu, ọ bụghị ọgụ. N’ihi ya, anyị na-agbadata ala ọzọ. O tinyekwuru iri na nke ahụ o ji n’aka wee nyeghachi Ukegbu ukwu azịza ahụ.

Otu a ka ha siri gbubie ọnụ akụ ọlụlụ Akụeke n’isi ego ayọrọ iri atọ. Chi ejielarị mgbe otu abụọ ndị a mere nkwerikọta a.

Obierika gwara nwa ya Madụka ka ọ gaa gwa nne Akụeke na ha emechaala. Otu ihu ahụ, nwanyị ahụ butere otu efere ụtara akpụ buru ibu. Nwunye Obierika nke abụọ butere ite ofe ebe Madụka butere ite mmanya.

Ndị nwoke ndị a kọrọ akụkọ banyere omenala ndị agbata obi ha mgbe ha na-eri nri.

Obierika sịrị: “Naanị n’ụtụtụ a ka mụ na Okonkwọ naara akọ ihe gbasara Abame na Anịnta ebe ndị chiri echichi na-arị elu osisi na-asụkwara nwunye ha ụtara.”

“Omenala ha niile kpọdoro isi n’ala. Ha anaghị eji mkpụrụ azịza ekpebi akụ nwanyị dị ka anyị na-eme ebe a. Ha na-ekwe ya ọnụ dị ka ha na-azụ ewu ma ọ bụ ehi n’ahịa.”

Nwanne Obierika sịrị: “ Nke ahụ jọgburu onwe ya. Ma, na ihe mara mma n’otu ebe jọrọ njọ n’ebe nke ọzọ. N’Ụmụnsọ, ha adịghị ekwe ọnụ ncha, ọ bụladị iji mkpụrụ azịza. Onye ahụ na-alụ nwanyị na-aga n’ihu iweta isi ego ayọrọ wee ruo mgbe ndị ọgọ ya ga-agwa ya ka ọ kwụsị. Ọ bụ ajọ omenala n’ihi na ọ na-ebuta esemokwu.”

Okonkwọ wee sị: “ Ụwa a ebuka. Anụrụ m n’ebe ụfọdụ na ọ bụ nwanyị na ndi ikwu ya nwe ụmụ ọ bụla di ya mụrụ.”

Machi sirị: “Nke ahụ enweghị ike ime. Ị ga-asịkwa na ọ bụ nwanyị na-anọ n’elu nwoke mgbe ha na-achọ ịmụta ya bụ ụmụ.”

Obierika weliri otu ogbe nzụ nke nwoke ọ bụla na-edote n’obi ya, bụkwa nke ọbịa ya ji adọ akara n’ala tupu ha ataa ọjị, wee sị: “ Akụkọ a dị ka akụkọ ndị bekee bụ ndị a sịrị na ha na-acha ka nzụ a. A sịkwara na ndị bekee a enweghị mkpịsị ụkwụ.”

Machi jụrụ ya sị: “ Ị hụbeghị ha mbụ?”

Obierika jụrụ Machi sị: “Ị hụọla ha?”

Machi zara ya sị: “Otu n’ime ha na-agafe ebe a mgbe dum. Aha ya bụ Amadị.”

Ndị matara onye Amadị bụ chịrị ọchị. Amadị bụ onye ọrịa ọcha. Aha iruro e jiri mara ọrịa ọcha bụ ‘ahụ ọcha.’

  

18

 ISI NKE ASAA

 

 

Afọ atọ ka Ikemefuna biri n’ụlọ Okonkwọ. O wee dịzi ka ndị ichie Ụmụọfịa echefuola ihe gbasara ya. O toro poko poko ma gbaakwa dimkpa dị ka ome ji na-epu n’udu mmiri. Ha nabatara ya nke ọma n’ezinaụlọ ọhụrụ ya. Ọ dị ka ọ bụ ya tọrọ Nwoye na nwanne. Site n’isi mbido, ọ dị ka o tinyela ndụ ọhụrụ n’ime Nwoye. O mere ya ka onye torola eto; Ha adịghịkwa anọ n’usekwu n’anyasị ele nne Nwoye mgbe ọ na-esi nri, kama ha na Okonkwọ na-anọ n’obi ya, ma ọ bụ na-ele ya anya mgbe ọ na-akụ ngwọ anyasị. Ọ dịghị ihe na-atọkarị Nwoye ugbu a ka nne ya ma ọ bụ ndị nwunye nna ya ịkpọ ya ka ọ bịa rụọrọ ha ọrụ ndị ahụ siri ike nwoke na-arụ n’ụlọ dị ka ịwa nkụ ma ọ bụ ịsụ nri. Ọ bụrụ na o nweta ụdịrị ozi a site n’aka nwanne ya nta, ọ ga-eme ka iwe ana-ewe ya ma kwuputa ntamụ ya n’ihe gbasara ụmụ nwanyị na nsogbu ha.

N’ime onwe ya, obi na-atọ Okonkwọ ụtọ ka nwa ya nwoke si etoputa. Ọ matara na ọ bụ Ikemefuna kpatara nke a. Ọ chọrọ ka Nwoye bụrụ nwa okorọbịa gbasiri ike nke ga-enwe ike ịchịkọta ezinaụlọ nna ya mgbe ya nwụrụ wee lakuru ndị nna nna ya ha. Ọ chọrọ ka ọ bụrụ onye bara ụba nwekwa ọtụtụ ji n’ọba ya ka o wee nwee ike ịna-achụrụ ndị nna ya ochie aja mgbe ọ bụla. Ya mere obi ji adị ya ụtọ mgbe ọ bụla ọ nụrụ ka Nwonye na-atamu gbasara ụmụ nwanyị. Nke a gosiri na mgbe oge ruru, ọ ga-enwe ike ịchịkọta ụmụ nwanyị. Na-agbenyeghị ka nwoke siri baa ụba, ọ bụrụ na o nweghị ike ịchịkọta ndị inyom ya na ụmụaka ya (ọ kachasị ndị inyom ya), ọ bụghị nwoke n’ezie. Ọ dị ka nwoke a na-agụ n’egwu nke nwere ndị inyom iri na otu ma ọ naghị enwe ofe na-ezuru ya nri.

Ya mere Okonkwọ na-akwado ụmụaka ahụ ka ha na-anọdebe ya n’obi ya. Ọ na-akọrọ ha akụkọ gbasara ala ha, akụkọ ụmụ nwoke gbasara ọgbaghara na ịwụfu ọbara. Nwoye matara na o kwesiri ka nwoke ọ bụla gbasie ike ma mewekwa gara gara, ma ka o sina dị ọ ka na-ewerekwa akụkọ ndị ahụ nne ya na-akọ, bụkwa nke ọ ka na-akọrọ ụmụnne ya ndị obere, akụkọ banyere mbekwu na ụzọ aghụghọ ya, akụkọ banyere eneke ntị ọba bụ onye rịorọ ụwa niile mgba ma nwamba ewee tụọ ya n’ala. O chetara akụkọ ọ na-akọrọ ha mgbe ụfọdụ banyere esemokwu eluigwe na ala na mgbe gara aga, otu eluigwe siri kpọchie mmiri ozuzo afọ asaa, mkpụrụ akụkụ niile wee kpọọ nkụ ma nwụsia nakwa otu ala nkume siri na-agbajicha ọgụ ndị mmadụ nke mere ka ha gharakwa ịna-eli ndị nwụrụ anwụ. N’ikpeazụ, e dupuru udele ka ọ gaa rịọ eluigwe ma medakwaa ya obi site n’ịgụrụ ya egwu gbasara ahụhụ ụmụ mmadụ na-ata. Mgbe ọ bụla nne ya gụrụ egwu a, ọ na-adị Nwoye ka ọ nọ n’eluigwe ebe udele, onye ozi ala, na-agụ egwu obi ebere a. N’ikpeazụ, eluigwe nwere ọmịịko wee nye udele mmiri o jiri mpoto ede wee kechie. Ka udele na-alọta, o jiri ọnụ ogologo ya tufuọ akwụkwọ ede ahụ, mmiri wee zoo otu o zebeghị mbụ. Mmiri a masiri udele ike nke mere na ọ lọtakwaghị bịa zie ozi ya kama o fegara n’otu obodo dị anya ebe ọ hụrụla ọkụ. Mgbe o ruru ebe ahụ, ọ chọpụtara na ọ bụ otu nwoke naara achụ aja. Ọ nyakọrọ onwe ya n’ọkụ ahụ ma riekwa ụmụ irighiri ihe sitere n’aja ahụ.

Ụdị akụkọ a ka Nwoye chọrọ. Ma ugbu a, ọ matara na ha bụ akụkọ ụmụ nwanyị na ụmụaka. Ọ matakwara na nna ya chọrọ ka ọ bụrụ nwoke. Ya kpatara o ji mee ka a ga-asị na ọ chọkwaghị akụkọ ụmụ nwanyị. Mgbe o mere nke a, ọ chọpụtara na obi tọrọ nna ya ụtọ, na ọ dịghị kwa abara ya mba ma ọ bụ ikụ ya ihe.

N’ihi ya, Nwoye na Ikemefuna na-ege ntị n’akụkọ Okonkwọ na-akọrọ ha gbasara mba na mba nakwa otu o si gbute isi mmadụ mbụ o gburu. Ka ha nọ n’ọchịchịrị ma ọ bụ n’aga ọkụ akọ akụkọ, ha  na-echekwa ka ndị nwanyị sichaa nri ha. Mgbe ha sichara, nwanyị ọ bụla ga-ebutere dị ya efere akpụ na ofe ya. Ha mụnyere ọkụ oriọna. Okonkwọ na-eritucha nri atọ ndị ahụ ma burukwa abụọ n’ime ha bunye Nwoye na Ikemefuna.

Otu a ka ọtụtụ ọnwa na echere siri gafee. Igurube wee bịa. Ha abịabeghị n’ime ọtụtụ afọ gara aga. Ndị okenye sịrị na igurube ndị a na-abịa otu mgbe n’ime otu ọgbọ, pụtaghachi kwa afọ wee ruo afọ asaa, ha ewee laa kpata kpata. Ha na-ala n’ime ọgba ha n’otu obodo dị anya ebe ụmụ akpụda na-eche ha nche. Mgbe ọtụtụ afọ gachara, ụmụ akpụda ndị a ga-emeghere ha ọgba, ha ewee bịa n’Ụmụọfịa.

Ha bịara n’oge ụgụrụ mgbe e mecharala owuwe ihe ubi, ha wee richapụ ahịahịa ukwu ndị na-eto n’ubi.

Okonkwọ na ụmụaka abụọ ahụ naara arụ ọrụ n’ahụ aja uhie mpụta ụlọ ha. Nke a bụ otu n’ime ọrụ ndị ahụ dị mfe ha na-arụ mgbe ha mechara owuwe ihe ubi. Ha na-ewere igu nkwụ kpuchie ahụ aja ndị a wee chedo ha maka udu mmiri ọzọ na-abịa. Okonkwọ  rụrụ na mpụta ebe ụmụaka ahụ rụrụ n’ime ime. E nwechara ntakịrị oghere na mgbago ahu aja ahụ bụ ebe Okonkwọ si enyefe ha eriri. Ha na-ewere ya gafee n’elu osisi ndi na-ejide igu ndị ahụ ma nyefekwa ya Okonkwọ. N’ụzọ dị otu a ka ha si ekegide igu ndị a n’ahụ aja.

Ndị inyom ya gara n’ọhịa ịkpata nkụ ebe ụmụntakịrị ha gakwuru ndị agbata obi ha igwuri egwu. Oyi ụgụrụ dị n’ikuku wee na-eme ka ọ na-atụ ndị ụwa ụra. Okonkwọ na ụmụaka a ekwughị okwu ọ bụla mgbe ha na-arụ ọrụ a. Naanị mkpọtụ ha nụrụ bụ mgbe ha tụkwasịrị igu nkwụ ọhụrụ n’elu ahụ aja, ma ọ bụ mgbe ọkụkọ na-achọ nri bọsara akwụkwọ kpọrọ nkụ.

N’otu ntabi anya ahụ, otu onyinyo dakwasịrị ụwa o wee dịzi ka oke alụlụọ okpuchiela anyanwụ. Okonkwọ lelitere anya ya elu wee chee ma mmiri ọ na-achọ ido n’ụdịrị oge a n’afọ. Otu ihụ ahụ mkpu ọṅụ siri ebe niile daa. Ụmụọfịa niile bidokwara megharịwa ahụ.

Ha jiiri ọṅụ na-eti mkpu ebe dum na-asị : “Igurube na-ada.” Ụmụnwoke, ụmụnwanyị na ụmụntakịrị hapụrụ ọrụ ha ma ọ bụ egwuregwu ha gbagawa na mbara ebe ahụ ịhụrụ ihe a pụrụ iche. Igurube ndị a abịabeghị n’ime ọtụtụ afọ gara aga. Naanị ndị okenye hụrụla ha mbụ. Na mbido, ndị bịaranụ ebughị ibu. Ha bụ ndị ọgbaama e dunyere ka ha gaa mara otu ala dị. E mesịa elu niile wee chie dị ka alụlụọ jị nwayọ nwayọ na-abịarute Ụmụọfịa. Mgbe na-adịghị anya, ha nọchiri ọkara eluigwe, e wee site na ha na-ahụ ihe dị ka ebe kpakpando na-acha. Ọ mara mma ile anya n’ihi na o juputara n’ike na ebube.

Mmadụ dum ji obi ụtọ na-ekwu ma na-ekpekwa ekpere ka igurube ndị a hie ụra n’Ụmụọfịa. Na-agbanyeghị na igurube adabeghị n’Ụmụofịa n’ime ọtụtụ afọ gara aga, mmadụ dum mara na ha dị mma oriri. N’ikpeazụ, Igurube ndị a wee daa. Ha beere n’elu osisi nakwa ahịhịa dum; ha bekwaara n’elu ụlọ nakwa ala nkịtị. Ọtụtụ alaka osisi gbajichara maka ha, ebe ododo niile na-achazi aja ụpa, aja ụpa site n’agwa igurube agụụ ndị a tụrụ.

Otụtụ ndị mmadụ buuru ekete ha gawa ijide ha ma ndị okenye dụrụ ọdụ ka ha chere ruo oge abalị. Ha kwuru eziokwu. Igurube ndị bedochara n’ọhịa nku ha wee dee mmiri site n’ijiriji tụrụ ha. Ụmụọfịa niile pụtara na-agbanyeghị oyi ụgụrụ. Onye ọ bụla gbujuchara akpa na ite ha. N’ụtụtụ echi ya, ha jiri ọkụ ghee ha ma gbasakwa ha n’anwụ ka ha kpọọ nkụ ma chakwa uhie. Ha jiri mmanụ rie nri a pụrụ iche ọtụtụ ụbọchị.

Okonkwọ, Ikemefuna na Nwoye nọ n’obi ya na-atapịa igurube ha ma na-aṅụkwa mmanya mgbe Ogbuefi Ezeudu bịara. Ezeudu bụ onye tọchara mmadụ dum n’ọgbe a n’Ụmụọfịa. Ọ bụụrụ dike na-adịghị atụ egwu n’agha n’oge ya, ugbu a a na-akwanyere ya ugwu pụrụ iche n’obodo ha niile. Ọ jụrụ iri nri ahụ ma rịọkwa Okonkwọ ka ya hụ ya n’ezi. Ha abụọ sooro pụọ ka agadi nwoke ahụ ji mkpọ ya na-akwado onwe ya. Mgbe ha pụrụ n’ebe ntị ọzọ agaghị anụ ihe ha na-ekwu, ọ sịrị Okonkwọ: “Nwa ahụ na-akpọ gị nna ya. Etinyekwala aka gị n’ọnwụ ya.” Ihe a gbara Okonkwọ gharịị. Ọ chọrọ ikwu okwu ma agadị nwoke ahụ gakwara n’ihu: “ N’ezie Ụmụọfịa ekpebiela na ha ga-egbu ya. Agbara Ogwugwu ekwuola ya. Ha ga-akpọpụ ya n’Ụmụọfịa dị ka omenala siri dị wee gbuo ya ebe ahụ. Achọghị m ka i tinye aka gị na ya n’ihi na ọ na-akpọ gị nna ya.”

N’echi ya, ndị okenye ụfọdụ sitere n’isiama toolu ahụ dị n’Ụmụọfịa bịara n’ụlọ Okonkwọ n’isi ụtụtụ. Tupu ha ebido iji olu dị ala kwuwe okwu, ha chụpụrụ Nwoye na Ikemefuna. Ha anọteghị aka ma mgbe ha lachara, Okonkwọ dụnyere aka n’agba ya wee nọrọ otu ahụ ogologo oge. Ka ụbọchị ahụ gatụrụ, ọ kpọrọ Ikemefuna gwa ya na a ga-akpọla ya ụlọ echi ya. Nwoye nụrụ nke a wee bewe akwa. Nke a mere nna ya jiri kụọ ya ihe dị egwu. Ikemefuna n’onwe ya amaghị ihe ọ ga-eme. Ka ụbọchị gawara, o jiri nwayọ na-echefu obodo ya. Ọ hụbekwaghị nne ya na nwanne ya nwanyị, n’ihi ya, obi ga-atọ ya ụtọ ihụ ha. O metụrụ ya n’ahụ, o wee mata na ya agaghị ahụ ha. O chetara otu mgbe ahụ nna ya na ụmụ nwoke jiri olu dị ala kparịta ụka, o wee dịzi ya ka ụdị ihe ahụ na-emekwa ọzọ.

Ka e mechara, Nwoye gara n’ụlọ nne ya gwa ya na Ikemefuna na-achọ ịla obodo ha. Ngwa ngwa, nne ya tụhapụrụ ọdụ o ji asụ ose wee jikọọ aka ya maa ọsụ sị: “ebere, nwa m.”

N’echi ya, ndị nwoke ahụ buuru ite mmanya bịahachi. Ha yicha uwe ka a ga-asị na ha naara aga nzụkọ ukwu obodo ma ọ bụ na ha naara aga ileta otu obodo ndị agbata obi ha. Ha kefere akwa ha n’okpuru aka nri ha ma nyarakwa akpa ajị na ọbọ mma ha n’ubu aka ekpe ha. Okonkwọ kwadoro ngwa ngwa, ha na Ikemefuna wee kpọpụ ije ebe o butere ite mmanya ahụ. Ebe niile jụrụ oyi n’ezinaụlọ Okonkwọ. Ọ dịcha ka ụmụntakịrị matachara ihe na-emenụ. N’ụbọchị ahụ niile, Nwoye nọọrọ n’ụlọ nne ya na-ebe akwa.

Na mbido ije a, ndịikom Ụmụọfịa kparịrị ụka ma chịakwa ọchị gbasara igurube ndị ahụ, ụmụ nwanyị ha na nwoke ha ndị ụjọ ekweghị iso ha gaa. Ma mgbe ha gafere Ụmụọfịa, ha niile mechichara ọnụ ha.

Anwụ jiri nwayọ waa n’etiti eluigwe, aja uzuzu dị n’ụzọ ahụ ha na-aga bidoro wepụtawa okpomọkụ. Ụmụ nnụnụ na-ebegharịkwa n’ọhịa gbara gburu gburu. Ụmụ nwoke ndị a na-azọta ahịhịa kpọrọ nkụ n’aja ahụ. Mmadụ niile mechiri ọnụ ha. Ha bidoro nụwa ụda ekwe na-ada ebe dị anya. Ikuku na-ebu ya abịa. Ọ bụ egwu udo ka ha na-agba ebe ahụ.

Ndị nwoke ahụ kwuritara n’etiti onwe ha sị na ọ bụ egwu ọzọ. Ma ọ dịghị onye maara ebe o si abịa. Ufọdụ n’ime ha sịrị na o sitere n’Ezemili, ndị ọzọ sịrị na ọ bụ Abame ma ọ bụ Anịnta. Ha rụrịtara ụka a nwa obere oge wee mechiekwa ọnụ ha, ebe ikuku gakwara n’ihu na-ebute ụda ekwe ahụ. N’otu ebe, otu nwoke jiiri egwu na oke ememme na-echi otu n’ime echiche obodo ya.

Ụzọ ọhịa a ha na-aga bidoro dịwanye wara wara n’etiti oke ọhịa a. Ha bidoro hụwa oke osisi nakwa ahịhịa ukwu ndị ọzọ bụ ndị ọkụ na-agba ma ọ bụ egbugbu emesabeghị n’ahụ kemgbe ha siri puo. Ihe ndị a nọchịziri anya obere osisi ndị a na-ahụ ebe ndị obodo bị. Anwụ sitere n’alaka nakwa akwụkwọ ha na-enye ndo n’ụzọ ahụ.

Ikemefuna nụrụ ụzụ e medobere ya nso n’azu wee tụgharịa n’ike. Nwoke mere ụzụ a kwusiri okwu ike wee gwa ndị ọzọ ka ha gasiwe ike.

Ọ sịrị na ebe ha na-aga tere anya. Ya na otu nwoke ọzọ wee gafee Ikemefuna ma gasiwekwa ike.

Ya mere ndị nwoke Ụmụọfịa nyaara ọbọ mma ha na-aga n’ụzọ a. Ikemefuna bukwanụ ite mmanya n’isi na-aga n’etiti ha. N’isi mbido, egwu tụrụ ya ma ugbu a, egwu anaghịkwa atụ ya. Okonkwọ na-eso ya n’azụ. O nweghị ike icheta na Okonkwọ abụghị nna ya. Ọ dịghị mbụ hụ ezi nna ya n’anya, ya mere, ugbu a afọ atọ gacharala, ọ naghị echetakwa ya ọzọ.

Ma, nne ya na nwanne ya nwanyị dị afọ atọ nke ga-adị afọ isii ugbu a, ọ ga-amatakwa ya ugbu a? Ọ ga-etochala. Nne ya ga-ebe akwa ọṅụ ma keleekwa Okonkwọ otu o siri lekọtaa ya anya nke ọma wee kpọlatakwa ya. Ọ ga-achọkwa ịmatacha ihe niile merela ya n’ime afọ atọ ndị a. Ọ ga-echetachakwa ha niile? Ọ ga-akọrọ ya gbasara Nwoye na nne ya, nakwa ihe gbasara igurube ndị ahụ. Otu mgbe ahụ, otu echiche batara ya n’obi. E leghị anya ọ bụrụ na nne ya anwụọla. Ọ gbalịrị na nkịtị ka o chefuo ụdịrị echiche dị otu a, Ọ gbalịrị ka o mechie okwu a dị ka o si emechi ụdịrị ya mgbe ọ dị na nwanta. Ọ ka chetara egwu ahụ:

Eze elina, elina!

Sala

Eze ilikwa ya

Ị kwaba akwa oligholi

Eze Danda na-echi eze.

Ebe uzuzu na-ete egwu

Sala.

Ọ gụrụ ya n’ime obi ya ma sorokwa ụda ya na-aga ije. Ọ bụrụ na egwu ahụ ebie n’ụkwụ aka nri ya, ọ maara na nne ya ka nọ ndụ. O biekwanụ n’ụkwụ aka ekpe ya, ọ mara na ọ nwụọla, mba ọ nwụbeghị ma na ahụ adịghị ya mma. Egwu ahụ bịrị n’ụkwụ ọma ya, o kpebie na nne ya ka nọ ndụ n’ahụike. Ọ gụrụ egwu ahụ ọzọ, o wee bie n’ụkwụ ọjọọ ya. Ma, ọ gaghị ewere egwu nke ugboro abụọ a. Ụmụaka na-asị na okwu mbụ bụ okwu na-aga n’ụlọ Chukwu. Ikemefuna were onwe ya ka nwatakịrị ọzọ. Ọ ga-abụ site n’echiche na ya na-alakwuru nne ya.

Ikemefuna lere anya n’azụ ya ma nwoke ahụ gwara ya ka ọ na-aga n’ihu na-eleghị anya n’azụ. Otu o si kwuo okwu a mere ka egwu baa Ikemefuna n’ahụ. Aka bidoro mawa ya jijiji n’elu ite ojii ahụ o bu. Ọ bụ gịnị kpatara Okonkwọ jiri laa azụ? Ụkwụ Ikemefuna anaghị kwa ekwe ya gaa ije. Egwu ekweghị ya ile anya n’azụ.

Mgbe nwoke ahụ kwacharala akpịrị ya seliri mma ya, Okonkwọ lefuru anya ya. Ọ nụrụ ụda mma ahụ. Ite ahụ dara n’aja uzuzu ahụ wee waa. Ọ nụrụ ka Ikemefuna bere akwa sị: “nna m, ha egbuola m oo!”. Ka ọ na-agbakwute ya, Okonkwọ jiiri egwu selie mma ya wee gbutuo ya. Ọ chọghị ka a sị na ọ bụghị dike.

Ozugbo nna ya batara n’abalị ahụ, Nwoye matara na e gbuola Ikemefuna. Ọ dịzi ya ka ọ nwere ihe pụrụ ya n’ahụ. O nweelarị ụdịrị echiche a na mgbe na-adịghị anya gara aga, bụ mgbe ha mere owuwe ihe ubi ha nke ikpeazụ. Nwantakịrị ọ bụla hụrụ oge owuwe ihe ubi a n’anya. Ndị ahụ torurula iji obere nkata ebute ji ole na ole, na-esoro ndị dimkpa gaa n’ubi. Ọ bụrụ na ha enweghị ike inye aka gwuputa ji ndị a, ha ga-afụnwuli ọkụ ịhụ ji ndị a ga-eri n’ubi. Ọ dịghị ihe tọkarịrị ji a a na-ahụ n’ubi ma jirikwa mmanụ nkwụ rie ya. Ọ bụ otu ụbọchị mgbe ha rụchara ụdịrị ọrụ a n’ubi ka Nwoye nwere ụdịrị ihe mere ya ugbu a na mbụ. Ha bu abọ ji ha na-alọta ọrụ site n’otu ubi ha tere anya n’ofe iyi ha mgbe ha nụrụ ụmụ nwanyị ahụ naara ekwu okwu, ha wee gasiwe ike. Nwoye anụla na a na-etinye ụmụ ejima n’ime ite aja wee tụfuo ha n’ime ọhịa ma na ọ hụtụbeghị ha mbụ. Akpata oyi wụrụ ya n’ahụ. Isi mere ka o buru ya dị ka nke otu onye ije nke gafere otu ajọ mmụọ n’ụzọ n’abalị. Ihe wee si ya n’ahụ pụọ. O mekwara ya ọzọ n’abalị ahụ mgbe nna ya lọtara ka o gbuchara Ikemefuna.

 

 

19

ISI NKE ISII

 

 

Ndị obodo niile pụtara n’ilo ndị nwoke, ndị nwanyị na ụmụntakịrị. Ha guzoro gburu gburu ebe ahụ ma hapụkwa ohere n’etiti ama egwuregwu ahụ. Ndị ichie na ndị ukwu obodo nọrọ n’oche ha nke ụmụ ha ma ọ bụ ndị ohu ha butere ha. Okonkwọ nọ n’etiti ha. Ndị ọzọ niile guzo ọtọ ma e wepụ ndị ahụ bịara ngwa ngwa ma were oche ole ahụ ha jiri ogwe osisi wee rụọ.

  Ndị mgba abịarubeghị ebe ahụ, sọ ndị na-akụ nkwa ka ji ama. Ha onwe ha nọkwa ọdụ n’ihu igwe mmadụ ndị a bịara ilere anya. Ha chedokwara ndi ichie ahụ ihu. Osisi akwụ ahụ buru ibu, karala nka ma dịkwa nsọ dị ha n’azụ. Mmụọ ụmụaka ọma bi n’ime osisi a na-eche ka a mụọ ha. N’ụbọchị nkịtị, ụmụ agbọghọbịa ndi na-achọ nwa na-abịa nọrọ na ndo ya.

  Ha dị ekwe asaa. A dọnyechara ha n’ime nkata n’usoro otu ha ha. Ụmụ nwoke atọ ji osisi na-akụ ha.Ha gbalịsịrị ike n’ihi na mmụọ nke ekwe ndị ahụ ejidela ha.

  Ụmụ nwoke ndị na-achịkọta ndị mmadụ na mmemme dị otu a, na-agagharị, na-akparịta ụka n’onwe ha nakwa n’etiti ndị ndu otu mgba abụọ ndị a bụ ndị ka nọ n’azụ igwe mmadụ ahụ. Mgbe ụfọdụ, ụmụ nwoke abụọ ga-eji igu nkwụ gaa gburu gburu ịchụghachi ndị mmadụ azụ site n’ịkụ ya n’ala n’ihu ha. Ọ bụrụ na ndị ahụ emewe isi ike, ha na-apịa ha ya n’ụkwụ.

  N’ikpeazụ, otu abụọ ndị a batara n’ọgbọ mgba, ndị mmadụ wee tie mkpu ma kụọkwa aka. Ekwe mgba ndị ahụ bidoro dasiwe ike. Ndị mmadụ bidoro pụtasịwa n’ihu. Ndị nchekwa ahụ jiiri igu nkwụ ha gagharịa. Ndị agadị nwoke ji isi ha na-ekwe ụda ekwe ahụ na-echetakwa mgbe ha gbara mgba nke ha.

  Ụmụ nwoke ndị gbara afọ iri na ise ma ọ bụ iri na isii bidoro mgba ahụ. Ha dị naanị mmadụ atọ n’otu otu. Ha abụghị ndị ezigbo mgba ahụ; ọrụ ha bụ naanị idozi ụzọ. Na nwa obere oge, ha agbaala mgba abụọ. Mgba nke atọ tụrụ mmadụ niile n’anya, ọ bụladị ndị okenye ndị na-adịghị ezipụta aṅụrị ha ebe ọ pụtara ihe . Ha gbara mgba ahụ ngwa ngwa dị ka abụọ ndị ọzọ ma ọ bụ karịa otu ahụ. Naanị mmadụ ole na ole hụrụla ụdị mgba ahụ mbụ. Ngwa ngwa ụmụaka abụọ ndị a bidoro, otu n’ime ha mere ihe mmadụ na-enweghị ike ịkọwa n’ihi na ọ dị ka ebe amụma mmiri sere. Onye nke ọzọ jiiri azụ ya daa n’ala. Nke a mere ka igwe mmadụ ahụ kụọ aka ha ma tiekwa mkpụ nke dachiri ụda ekwe ahụ. Okonkwọ walitere n’ike ma nọrọkwa ala ozugbo. Ụmụ nwoke atọ sitere n’ebe nwantakịrị ahụ meririnụ gbapụtara, bulie ya elu wee gbagharịa egwu n’etiti ndị ahụ na-akụrụ ya aka. Madụ niile mechara mata onye nwa ahụ bụ. Aha ya bụ Madụka nwa Obierika.

Ndị a na-akụ nkwa kwụsịrị ka ha zurutu ntakịrị ike tupu ezigbo mgba ahụ ebido. Ọsịsọọ juru ha ahụ, n’ihi ya ha weere akụpe na-efe onwe ha. Ha ṅụrụ mmiri ma taakwa ọjị. Ha nwetakwara onwe ha ọzọ, ha na-akparịta ụka ma na-achịrịta ọchị n’etiti onwe ha nakwa n’etiti ndị nọdebere ha. Ebe niile dakwara jụụ ọzọ. Ọ dịka a wụrụ mmiri n’elu nkwa ndị ahụ. Ọtụtụ ndị mmadụ legharịrị anya ha nke mbụ wee hụta ndị nọdebere ha.

  Ekwefi gwara otu nwanyị nke guzoro ya n’akụkụ kemgbe mgba ahụ bidoro sị “Amataghị m na ọ bụ gị”.

   Nwanyị ahụ zara ya sị “Ataghị m gị ụta. Ahụbeghị m ụdị igwe mmadụ a mbụ. Ọ bụ eziokwu na Okonkwọ chọro ịgbagbu gị n’egbe?”.

 “Ọ bụ eziokwu, enyi m nwanyị. Ahụbeghị m ọnụ m ji akọ ya bụ akụkọ.”

 “Enyi m nwanyị, chi gị mụ anya. Kedu maka ada m Ezimma?”

 “Ahụ adịchaala ya mma ugbu a. Echekwaghị m na o nwere ihe ga-emekwa ya ọzọ”

  “Echekwara m otu ahụ. Afọ ole ka ọ gbarala ugbu a?”

  “Ihe dị ka afọ iri”.

   Echere m na ọ ga-anọzi nke ugbu a. Ha na-anọ ma ọ bụrụ na ha anwụghị tupu ha agbaa afọ isii.”

  Ekwefi sụrụ oke ude wee sị “Ana m ekpe ekpere ka ọ nọrọ”

  Nwanyị ahụ ya na ya na-akparịta ụka bụ Chielo. Ọ bụ ya bụ eze nwanyị Agbala -agbara obodo ha. Na ndụ ya nkịtị, Chielo bụ nwanyị isi mkpe ji ụmụ abụọ. Ya na Ekwefi bụ ezi enyi, ha abụọ na-anọkọ otu ebe n’ahịa. Ọ na-akpụkarị Ezimma bụ naanị otu nwa Ekwefi bụkwa onye ọ na-akpọ ada ya n’ọnụ mgbe ọ bụla. Mgbe ụfọdụ ọ na-azụta akara nye Ekwefi ka o welaara Ezimma. Onye ọ bụla hụrụ Chielo na ndụ ọma ya agaghị ekweta na ọ bụ ya bụkwa onye ahụ na-eme nkwuputa mgbe mmụọ Agbala jidere ya.

  Ndị a na-akụ nkwa wekwara osisi ha ọzọ, ebe dum wee dịkwa na njikere.

  Ụzọ ndị mgba abụọ ndị a chekọrịta onwe ha ihu n’ọgbọ mgba ahụ. Otu nwa okorobịa ga-esite n’ebe ndị nke ya nọ tere egwu gaa n’ebe nke ọzọ wee rụtụ onye nke ọzọ ọ chọrọ ka ya na ya gbaa mgba aka. Ha abụọ ga-agbara egwu pụta n’ọgbọ wee bido.

  Mmadụ iri na abụọ  nọrọ n’otu akụkụ ebe mgba ahụ sitekwara n’otu akụkụ wee ruo na nke ọzọ. Ndị ogbugbo abụọ na-agagharị n’akụkụ ndị ahụ na-agba mgba. Ọ bụrụ na ha chere na ike mmadụ abụọ ndị a ha, ha akwụsị ha. Ụzọ mgba ise siri otu a bie. Ma mgbe obi ji atọkarị ndị mmadụ ụtọ bụ mgbe a tụrụ mmadụ n’ala. Olu igwe mmadụ ga-esi akụkụ niile laa elu . Ọ bụladị obodo ndị gbara ha gburu gburu ga-anụ mkpụ ha na-etị.

  Mgba nke ikpeazụ dịịrị n’etiti ndị ndu otu abụọ ndị a. Ha so bụrụ ndị ọkamgba n’isiama toolu ndi ahụ. Ndị mmadụ nọ na-eche onye n’ime ha ga-atụ ibe ya n’ala n’afọ a. Ndị ụfọdụ sịrị na Okafọ ka mma, ndị ọzọ sịrị na a gaghị  eji ya tụnyere Ikezue. N’afọ gara aga, ọ dịghị onye n’ime ha tụrụ ibe ya n’ala na-agbanyeghị na ndị ogbugbo hapụrụ ha ka ha gbaa mgba karịa otu omenala kwuru. Ha nwere otu nka ha ji agba mgba, ya mere onye ọ bụla ji amata ihe ibe ya chọrọ ime n’oge. Ihe dị otu a nwere ike imekwa ọzọ n’afọ a.

  Chi ejiwela mgbe ha bidoro. Ekwe mgba bidoro dasiwe ike, ndị mmadụ bidokwara tisiwe mkpu ike. Ha bidoro pụtawa n’ihu ka mmadụ abụọ ndị a gbaara egwu pụta n’ọgbọ. Ndị a ji igu nkwụ enwekwaghị ike ịchụghachi ha azụ.

  Ikezue wepụtara aka nri ya. Okafọ wee hachie ya, mgba wee biri ọkụ. Mgba a kpụ ọkụ n’ọnụ. Ikezue gbalịrị tinye ụkwụ aka nri ya n’azụ Okafọ iji nwụde ya n’ụzọ ege. Ma otu matara ihe ibe ya na-eche. Ọha mmadụ a agbaala ha gburu gburu ma nọchiekwa ndi nkwa nke ụda egwu ha bidorola kụwa n’obi ndi mmadụ

  Ndi mgba abụọ ndị a ji onwe ha aka ugbu a wee kwụrụ otu ebe. Akwara niile dị ha n’ahụ pụtachara. O yiri mgba dị nhata nha. Ndị ogbugbo abụọ ahụ ebidolarị gawa igbosa ha mgbe Ikezue bụ onye chọrọ iji ụzọ ọ bụla merie, jiri ngwa binye otu ikpere ya n’ala ka o were isi tụọ ogbo ya n’ala. Okafọ weliri ụkwụ aka nri ya wee fee onye mgba ya n’isi dị ka a ga-asị na ọ bụ egbe igwe Amadiọra. Igwe mmadụ ahụ wee dapụ na mkpu ọṅụ. Ndị na-akwado Okafọ buliri ya elu wee bulaa ya n’ubu ha. Ha bụrụ abụ otuto ya ebe ụmụ nwanyị na-akụrụ ya aka:

    “Onye ga-agbara obodo anyị mgba?”

     Okafọ ga-agbara obodo anyị.

     Ọ tụọla narị mmadụ ole n’ala?

     Ọ tụọla narị mmadụ anọ.

     Ọ tụọla narị dimgba ole n’ala?

     Ọ tụọla narị dimgba anọ.

     Ngwanụ ka anyị kpọọnụ ya ka ọ gbaara anyị mgba”                      

 

20
21
22

ISI NKE ATỌ

 

  

Okonkwọ ebidoghị ndụ ya dị ka otu ụmụ okorọbịa ndị ọzọ si ebido. Ọ dịghị ọba ji nke o ritere n’aka nna ya n’ihi na ọ dịghị nke  o nwere. Akụkọ kọrọ n’Ụmụọfịa ka nna ya bụ Ụnọka siri gakwuru agbara obodo ha ịjụ ya ihe mere na ihe ọ kụrụ n’ubi ya anaghị eme nke ọma.

 

Aha agbara ahụ bụ Agbala. Ndị mmadụ na-esi ebe tere anya bịa  ịchọpụta ihe na ya. Ha na-abia mgbe ọ bụla ha nwere ihe ọdachi ma ọ bụ mgbe ha na ndi agbata obi ha nwere esemokwu. Ha na-abịa ịchọpụta ihe ọdịnihu ha ga-abụ ma ọ bụ ịkpọku mmụọ nna ha nwụrụ anwụ.

 

Ụzọ e si aga n’ihu agbara ahụ bụ site n’otu ọnụ nke dị n’akụkụ ugwu. Ọnụ a ji ntakịrị ihe karịa ọnụ mpio n’ụlọ ọkụkọ. Ndị na-efe agbara ahụ nakwa ndị na-abịa ịchọpụta ihe na-akpụ n’ala site n’ọnụ ahụ ha ewee pụta n’otu ebe sara mbara ma gbakwa ọchịchịrị nke bụ n’ihu Agbala. Ọ dịbeghị onye hụrụla Agbala na-abụghị naanị isi nwanyị na-efe ya. Ọ dịbeghịkwa onye ọ bụla jiri afọ ya kpụruo n’ihu agbara pụta nke na-anaghị atụ ike ya egwu.

 

Eze nwanyị agbara na-eguzo n’akụkụ ọkụ dị nso nke ọ mụnyere n’etiti oghere ala ahụ bụ ebe ọ na-anọ agụpụta iwu agbara ahụ. Ọkụ ahụ anaghị eji ire ọkụ enwu. Ovoko ọkụ na-esite na nkụ ahụ na-eme ka a na-ahụchatụ onyinyo eze nwanyị ahụ.

 

 Mgbe ụfọdụ ndị nwoke na-abịa ijụ mmụọ nna ha ma ọ bụ nwanne ha nwụrụ anwụ ajụjụ. A na-asị na mgbe ọ bụla mmụọ ahụ pụtrara, onye ahụ ga-ahụ onyinyo ya n’ọchịchịrị na-anụghi okwu ya. Ndị ụfọdụ na-asị na ha na-anụ ka ndị mmụọ ahụ na-efegharị na-akụgharị nku ha ,n'elu ụlọ ahụ.Ọtụtụ afọ gara aga mgbe Okonkwọ dị na nwata, nna ya Ụnọka gara ịhụ agbala. Eze nwanyị Agbala n'oge ahụ bụ Chika. Ike ya n'ebe agbara ahụ dị buru ibu n'ihi ya ndị mmadụ naara atụ ya egwu. Ụnọka guzoro n’ihụ ya wee malite akụkọ ya.

 

Kwa afọ, tupu m bido kọnyewe ihe n’ala, ana m ebu uzọ gbuoro Anị bụ onye nwe ala dum ọkụkọ. Nke a bụ omenala nna anyị ha. Ana m egburukwa Ifejiọkụ chi nke nwe ji ọkụkọ. Ana m asụcha ọhịa, mụnyekwa ya ọkụ mgbe ihe niile kpọrọla nkụ. Ana m eji mmiri mbụ na-akọnye ji m ma na-elekọtakwa ome ha anya ma ha pulite. Ana m abọchakwa ha ahịhịa. Ihe ndị a ka o jiri obi ilu kwuo.

 

Eze nwnayị agbara ahụ gbojara ya sị, “ Kwuchie ọnụ gị. ị meghi ihe ọjọọ ọ bụla megide ụmụ agbara ma ọ bụ ndị nna gị ochie. Mgbe ọbụla mmadụ na ụmụ agbara nakwa nna ya ochie dị n’udo, mkpụrụ nke ubi ya ga-adị mma ma ọ bụ njọ site n’ike nke aka ya. Gị bụ Ụnọka, bụ onye a ma ama gburu gburu obodo anyị site n’umengwu ọgụ na mma gị. Mgbe ndị ibe  gị na-achịrị mma ha asụ oke ọhịa ọhụụ, ị na-akọ ji gị n’ala gbabọrọla agbabọ ebe anaghị ara gị ahụ ịsụcha. Ha na-agafe mmiri asaa na-arụ ọrụ ma ị na-anọ n’ụlọ na-achụrụ ala na-adịghị mma ịkọ ihe aja. Laa gaa rụwa ọrụ dị ka nwoke.”

 

Ụnọka bụ onye chi ọjọọ. Ụwa ọjọọ sooro ya laa n’ili, ma ọ bụ ruo n’ọnwụ ya n’ihi na o nweghị ili. Ọrịa gburu ya bụ ahụ ọzịza. Nke a bụ arụ n’ihu agbara nwe ala. A naghị ekwe ka onye afọ toro nakwa onye ụkwụ zara nọrọ n’ụlọ nwụọ. A na-ebufu ya n’ajọ ọhịa ka ọ nwụọ ebe ahụ. Otu nwoke isi ike ka a sịrị na ọ gaara ka onye mmanya na-egbu lọghachi n’ụlọ ya, E bughachiri ya azụ n’ọhịa ma kedokwa ya n’osisi. Ọria a bụ arụ nye ala n’ihi ya a naghị eli ndị ọrịa gburu n’ala. Ọ na-anwụ ma retọọ n’elu ala. A naghị eli ma kwaakwa  onye dị otu a. Otu a ka e mere Ụnọka. Mgbe e bufuru ya, o were ọja ya.

 

Site n’inwe nna dị ka Ụnọka, Okonkwọ ebidoghị ndụ ya dị ka otu ọtụtụ ụmụ okorọbịa ndị ọzọ siri bido. Ọ dịghị ọba ji ma ọ bụ echichi ọ bụla ọ ritere, ọ bụladị nwunye ọhụụ. Na-agbanyeghị ihe ndọghachi azụ ndi a, Okonkwọ bidoro mgbe nna ya ka nọ ndụ tọwa ntọ ala iji bie ndụ bara uru. Ọ bụ ndụ ahụhụ na ndụ na-akpụ akpụ ma na Okonkwọ were ike ya niile tinye n’ime ya dị ka onye ihe ji aka. N’ezie, ihe ji ya aka bụ egwu ndụ ure na ọnwụ ihere nke nna ya.

 

Otu nwoke bara ụba nke ukwu biri n’obodo Okonkwọ. Nwoke a nwere ọba ji atọ buru ibu, nwunye toolu na ụmụ iri  atọ. Aha ya bụ Nwakibie. O chiela otu echichi kacha ibe ya elu nke nwoke nwere ike ichi n’obodo. Ọ bụ nwoke a ka Okonkwọ rụụrụ ọrụ iji nweta ji mbụ ọ kọrọ.

 

O buuru otu ite mmanya na otu oke ọkụkọ wegara Nwakibie. Nwakibie ziri ozi ka a kpọrọ ya ndi okenye agbata obi ya abụọ n'obi ya bụkwa ebe ụmụ ya abụọ ndị torola eto nọ. O chere ha ọjị na ose ọjị n’ihu. E gosichara ya ndị dum nọ ebe ahụ ma bughachikwara ya. Ọ waara ọjị ahụ sị: “ Anyị niile ga-ebi. Anyị na-arịọ maka ndụ, ọmụmụ, ezigbo owuwe ihe ubi nakwa obi ụtọ. Ị ga-enwe ihe dị gị mma ebe mụ onwe m ga-enwekwa ihe dị m mma. Egbe bere, ugo bere, nke sị ibe ya ebela, nkụ kwaa ya.

 

Mgbe ha tachara ọjị, Okonkwọ buputara mmanya ya ebe o detere ya n’otu akụkụ ụlọ ahụ wee dote ya n’etiti ndị nọ ebe ahụ.

Ọ kpọrọ Nwakibie sị, ‘ Nna anyị, ewetaara m gị ntakịrị ọjị a. Ndi ebe anyị sị na onye na- akwanyere dike ugwu na-edozikwa ụzọ dike nke ya. Abịara m inye gị nsọpụrụ nakwa ịrịọ gị arịrịọ kama ka anyị burugodu ụzọ ṅụchaa mmanya.”

 

Mmadụ dum kelere Okonkwọ ebe ndị agbata obi ahụ weputachara iko mmanya ha site n’ime akpa ajị ha. Nwakibie weturu iko nke ya ebe o kowere ya n’uko. Nke nta n’ime ụmụ ya ahụ bụkwa onye bụkarịsịrị nwata n’ime ndị nọ ebe ahụ, pụtara n'ọgbọ were ụkwụ aka ekpe ya bulie ite mmanya ahụ wee malite ịgba ya bụ mmanya. O nyere Okonkwọ iko nke mbụ, n’ihi na ọ ghaghị ibu ụzọ ṅụtụ mmanya tupu onye ọ bụla ọzọ. Ndị ọzọ ṅụkwara mmanya ahụ bido n’onye kachasị mee okenye. Mgbe mmadụ dum ṅụrụla iko abụọ ma ọ bụ atọ, Nwakibie kpọrọ ndị nwunye ya. Ụfọdụ n’ime ha anọghị n’ụlọ. Naanị mmadụ anọ bịara.

 

Ọ jụrụ ha sị, “ Anasị, o nọghị ya?” Ha sịrị ya na ọ na-abia. Anasị bụ isi nwanyị ya, ndị ozo agaghị ebu ya ụzọ ṅụọ mmanya, n’ihi ya ha kwụụrụ na eche ya.

Anasị bụ nne nwanyị tojuru etoju ma siekwa ike. Onye ọ bụla hụrụ ya ga-ekweta na o nwere ike ịchịkọta ndị inyom ibe ya nezi na ụlọ a buru ibu ma baakwa ụba. Ọ gba ọdụ echichi di ya nke naanị isi nwanyị na-agba.

 

O garutere ebe di ya nọ ma narakwa ya mpi mmanya ahụ. O bidoro otu ikpere ya n'ala, ṅụrụtụ ntakịrị wee bunyeghachi di ya mpi ahụ. O biliri, tuo ya aha ya wee laghachị azụ nụlọ ya. Ndị nwunye di ya ndị ọzọ sikwara otu ahụ ṅụọ mmanya ahụ nusoro ha, wee pụọkwa.

 

Ụmụ nwoke ndị a gara n'ihu na-aṅụ mmanya na-akọrịkwa akụkọ. Ogbuefi Idigo naara akọ ihe gbasara Obiakọ onye diochi nke kwusịrị ikụ ngwọ na mberede.

 

O jiri azụ aka ekpe ya hichapụ ụfụfụ mmanya mesara ya nafụọnụ ya wee sị  O nwerịrị ihe kpatara ya, nihi na awọ anaghị agba osọ ehihie nefu.

 

Akụkalịa kwuru sị : “ Ụfọdụ mmadụ sịrị na Agbala dọrọ ya aka na ntị na ọ ga-esi n'elu daa ma gbuokwa onwe ya.

 

Nwakibie sịrị na: “ Obiakọ bụ onye a na-amataghị ndụ ya. Anụrụ m na ọtụtụ afọ gara aga, mgbe nna ya ka nwụrụ ọhụrụ, na ọ gara ịkpọtụrụ Agbala. Agbala gwara ya sị, “nna gị nwụrụ anwụ chọrọ ka I gbuoro ya ewu”. Unu ma ihe ọ gwara Agbala? Ọ sịrị, “ jụọro m nna m nwụrụ anwụ ma o nwere ọkụkọ mgbe ọ nọ ndụ?” Onye ọ bụla n’ime ha jiri obi ya niile chịa ọchị ma e wezuga Okonkwọ bụ onye na-achịghị n'ihi na obi anaghị adị agadi nwanyị mma ma a tụọ ilu nkirịnka nkata. O chetara nna nke ya. N’ikpeazụ nwa okorọbịa ahụ na-agba mmanya welitere otu mpi mmanya nke ike mmanya ọcha rọrọ arọ gara ọkara, wee sị: “ Ihe anyị na-eri agwụchaala.” Ndị ozọ zara sị:anyị ahụla ya.''Ọ jụrụ ha ọzọ sị “ Onye ga-aṅụ ike mmanya a?” Idigo jiri isi anya ya rọọ Igwelo diọkpara Nwakibie anya wee sị: “ Ọ bụ onye o bụla ji ọrụ n’aka.”

 

Mmadụ dum kwetara na Igwelo ga-aṅụ ike mmanya ahụ. Ọ naara nwanne ya nwoke iko ahụ ma ṅụọkwa ya. Dị ka Idigo kwuru, Igwelo ji ọrụ n’aka n’ihi na ọ ka lụrụ nwunye mbụ ya n’ime otu ọnwa ma ọ bụ abụọ gara aga. A sịrị na ike mmanya dị otu a na-adị ụmụ nwoke na-abakwuru nwunye ha mma n’ahụ. Mgbe ha ṅụchara mmanya ahụ, Okonkwọ kọsaara Nwakibie mkpa ya.

 

Ọ sịrị ya, “ Abịara m ka i nyere m aka. E leghị anya, i nwere ike ịkọta ihe ọ bụ. Asụchaala m ụbi m ma enweghi m ji m ga-akọ. Ama m ihe ọ putara mmadụ inye ibe ya ji, ọ kachasị n’oge ugbu a ụmụ okorọbịa na-atụ ụjọ ịrụ oke ọrụ. Ujọ orụ anaghị atụ m. Ngwere siri n’elu daa n’ala sịrị na ya ga-eto onwe ya ma ọbụrụ na ọ dịghị onye ọzọ toro ya. Ebidoro m lekọtawa onwe m anya mgbe ọtụtụ ndị ọzọ ka na-aṅụ nne ha ara. Agaghị m ete gị unyi n’ihu ma ọ bụrụ na i nye m ji.”

 

Nwakibie kwara ụkwara. Ọ na-atọ m obi ụtọ ịhụ nwa okorọbịa dị ka gị n’oge ugbu a ụmụ okorọbịa anyị adịkwaghị ike. Ọtụtụ ụmụ okorọbịa abịakwutela m ka m nye ha ji ma na ajụrụ m n’ihi na amatara m na naanị ihe ha ga-eme bụ ikọnye ha n’ala hapụkwa ha ahịhia gbuo ha. Mgbe m jụrụ ha, ha chere na m nwere obi ike, ma o bụghị otu ahụ. Nwa nnụnụ Eneke sịrị na ke mgbe ụmụ mmadụ jiri mụta a gbaa a gbajọghị ka ya jiri mụta e fewe e benyeghị. Amutala m inwe aka ike n’ebe ji m dị. Ma enwere m ike ịtụkwasị gị obi. Ugbu a m na-ele gị anya, amatara m nke a. Dị ka nna anyị ha kwuru, a na-ama ọka chara acha site n’udịdị ya. Aga m enye gị narị ji asatọ. Gaa n’ihu mezie ubi gị.”

 

Okonkwọ kelere ya ugboro ugboro wee jiri obi ụtọ laa. Ọ matara na Nwakibie agaghị ajụ inye ya ma ọ mataghị na ọ ga-emeru ya otu ahụ. O nweghị olile anya inata ihe karịrị narị ji anọ. Ugbu a ọ ga-akọ ubi buwanyere ibu. O nwekwara olile anya inweta narị ji anọ ọzọ site n’aka otu enyi nna ya n’Isiụzọ.

 

A rụta e kee bụ ụzọ na-akpụ akpụ mmadụ na-esi enweta ọba nke aka ya. Naanị ihe onye ahụ na-enweta bụ otu ụzọ n’ụzọ atọ n’ahụhụ niile ọ tara. Ma nwa okorọbịa nna ya na-enweghị ji, ọ dịghị ụzọ ọzọ ọ ga-esi nweta nke ya na-abụghị n’ụzọ a. Ebe nke Okonkwo siri kara njọ bụ na ọ na-esite na ntakịrị ihe ọ na-arụpụta akwado nne ya na ụmụnne nwanyị abụọ. Ikwado nne ya pụtakwara ịkwado nna ya. A gaghị ele ya anya ka ọ na-esi na-eri ma di ya ana anwụ n’agụụ. N’ihi ya, mgbe Okonkwo ka dị na nwata, bụkwa mgbe ọ na-agbalisi ike ka o nwee ọba nke ya, ọ nakwara elekọta ezi na ụlọ nna ya anya. Ọ dị ka ebe a na-awụye mkpụrụ ọka n’akpa nwere ọtụtụ ohere. Nne ya na ụmụ nne ya nwanyị na-agbalịsi ike n’ọrụ, ma na ha na-akọ mkpụrụ akụkụ ubi nke ụmụ nwanyị dị ka ede, agwa na akpụ. Ji, isi mkpụrụ ubi bụ aka ọrụ nwoke.

 

Afọ ahụ Okonkwo natara Nwakibie narị ji asatọ bụ afọ jọkarịchara njọ na ndụ ya. O dịghị ihe ọ bụla mere n’oge ya. Ma ọ bụghị na ọ gbara oke ụzọ, ọ bụrụ na o bidoghị n’oge. Ọ dizi ka ụwa ọ gbapụla ara. Mmiri mbụ ebidoghị n’oge, mgbe ọ bịara, o doro naanị obere oge. Anwụ bidokwara chawa otu ọ chabeghị mbụ wee chagbuchaa ahịhia niile jiri mmiri ahụ pụte. Ala na-ere ọkụ ka ebe a munyere ọkụ wee rekpọchaa ji niile a kọnyerela n’ala. Di ka ezigbo ndị ọrụ ubi ọzọ, Okonkwọ jiiri mmiri mbụ ahụ kọwa ji ya. Ọ kọnyela narị ji anọ n’ala tupu miri ahụ alaa anwụ wee bido chawa. Ọ naara ele anya n'elu igwe kwa ụbọchị ka ọ mara ma mmiri ọ ga-edo, ebe ọ naghịkwa arahụ ụra abalị. Kwa ụtụtụ ọ na-aga n'ubi ya ele ome ji ka ha na-akpọwụ. Ọ nwara ike ya ya iji gbochie anwụ ichagbu ha site n’iji ahịhịa emere na ndo. Ma noge anyasị, ahịhịa ndị a gaakpọwụcha site n'okpomọkụ. Ọ na-agbanwe ha kwa ụbọchị ma na-ekpekwa ekpere ka mmiri doo n’abalị. Ma ala akọrọ ahụ dịịrị ruo izu ahia asatọ wee gbuchaa ji dum.

 

Ụfọdụ ndị ọrụ aka kọnyebeghị ji ha. Ndị a bụ ndị umengwu, ndi na-adịghị ebido ikọ ihe n’oge. N’afọ a, ha abụrụla ndị amamihe. Ha meere ndị agbata obi ha ebere site n’ifufe isi ha nke ukwuu, ma n’ime onwe ha, ha nwere obi aṅụrị n’ihi ihe ha kpọrọ nleru anya ha.

 

Okonkwọ kọrọ ji ya ndi fọdụrụ mgbe mmiri lọtara n’ikpeazụ. O nwere otu ihe nkasị obi. Ji ndi ahụ ọ kọrọ tupu ala akọrọ ahụ bụ ndị nke ya bu ndị o nwetara n’afọ gara aga. Ọ ka nwere narị asatọ ahụ ọ natara Nwakibie nakwa narị anọ ahụ ọ natara enyi nna ya. N’ihi ya, ọ ga-ebido n’isi. N’ezie, ala mebiri n’afọ ahụ. Mmiri doro otu o dobeghị mbụ. Mmiri dogidesiri ike ehihie na abalị, ọtụtụ ụbọchị wee busasịa okwu ji a kọrọ akọ. O butuchara osisi ma gwuokwa olulu ebe niile. O wee belata, ma na, ọ gara n’ihu site n’ụbọchị ruo n’ụbọchị na-akwụsịghị akwụsị. Anwụ ahụ naara acha n’oge udu mmiri apụtaghị. Ji bidoro weputawa ezigbo akwukwọ ndụ ma na onye orụ ubi ọ bụla matara na ọ bụrụ na anwụ achaghị, ji ndị ahụ agaghị eru eru.

 

Owuwe ihe ubi nke afọ ahụ bụ ihe iri uju. Ọ dị ka ebe a na-eli ozu n’ihi na ọtụtụ ndị ọrụ ubi bere akwa mgbe ha naara egwupụta ji ha recharala ere. Otu onye weere akwa ya kedo n’alaka osisi wee kwụọ ụdọ.

 

Na ndụ ya niile, Okonkwọ jiiri akpata oyi cheta afọ ọjọọ ahụ. Ọ na-agba ya gharịi na ya adabaghị n’ọnwụnwa n’oge mgbu ahụ. Ọ matara na ya na-alụ ọgụ ka agụ ma ihe mere n'afọ ahụ nwere ike itiwa obi agụ.

 

Mgbe ọ bụla ọ na-asị: “ ebe m lụgburu afọ ahụ, aga m alụgbu ihe ọ bụla.” O jiri okwu a kere ekpe ya.

 

Nna ya Ụnọka nke nọ n’ute ọrịa n’oge ahụ gwara ya sị: “Adala mba. Ama m na ị gaghị ada mba n’ihi na ị bụ nwoke nwere obi ike. Mkpụrụ obi ọ bụla na-anya isi na-emeri ihe ọdachị zuru ọha ọnụ n’ihi na ọdachị dị otu a anaghị emerụ ugwu ya. Ọ na-aka njọ ma sikariakwa ike ma ọ bụrụ naanị otu onye nwere ọdịda dị otu a.”

 

Ụnọka dịrị otu a n’ụbọchị ọgwụgwụ ya. Ihunanya o nwere n'ekwurekwu bawanyere ụba site n'ọrịa nakwa ịka nka.

 

 

 

 

23

ISI NKE ABỤỌ

   

    

Ọ dịbeghị anya Okonkwọ jiri fụnyụọ ọkụ ya ma dinakwa n’elu akwa osisi ya ka o bidoro nụwa onye ọkụekwe ka ọ naara akụ ogene ya n’ime etiti abalị. Ogene ahụ naara ada “ gom, gom, gom!” Ọkụekwe ahụ wee zie ozi ya ma kụọkwa ogene ya n’ikpeazụ. Nke a bụ ihe o kwuru: A chọrọ ka nwoke ọ bụla bụ onye Ụmụọfịa gbakọtaa na mbara ahịa ha n’ụtụtụ echi. Ọ gbara Okonkwọ gharịị ihe kpatara nke a n’ihi na ọ matara na o nweriri ihe merenụ. Site n’ụda okwu onye ọkụ ekwe ahụ, ọ chọpụtara na oke ihe ọjọọ mere, ọ bụladị ugbu a,ọ ka na-anụkwa olu ahụ ka ọ na-ada ntakịrị ntakịrị n’ebe dị anya.

 

Abalị ahụ dara jụụ. Ọ na-adịkwa otu a na-abụghị sọ mgbe ọnwa na-eti. Ọchịchịrị bụ ihe itụ egwu nye ndị obodo a, ọ bụladị ndị sikarịsịrị ike n’ime ha. A na-adọ ụmụaka aka na ntị ka ha ghara ime mkpọtụ n’abalị n’ihi egwu ndi ajọ mmụọ. Ụmụ ajọ anụmanụ na-akpakwa ike dị egwu n’ochịchịrị. A naghị akpọ agwọ aha n’abalị n’ihi na ọ na-anụ ya. A na-akpọ ya eriri. Ya mere, n’abalị a, ebe niile dakwara jụụ mgbe olu ọkụekwe a gabigachara, naanị ihe a na-anụ olu ha bụ akwa imerime ụmụ ahụhụ bi n’ime ọhịa.

 

Ihe dị iche na-adị n’abalị ọ bụla ọnwa na-eti. A na-anụ olu ụmụaka na-egwuri egwu n’obi ụtọ na mbara ezi. E leghị anya ndị na-akatachabeghị ahụ ga na-egwuri egwu nke ha abụọ abụọ n’ebe na-apụtachaghị ihe, ebe ndị agadị nwoke na agadị nwanyị ga na-echeta mgbe ha ka dị n’okoro na agbọghọ. Dị ka Igbo na-asị na “ọnwa gbawa ije agụwa ngwụrọ.”

 

Ma abalị a gbara ọchịchịrị wee dakwaa jụụ. Otu onye ọkụekwe jikwa ogene ya na-agagharị n’ime ọnụama toolu ahụ mejuputara Ụmụọfịa na-agwa nwoke ọ bụla ka ha pụtawa n’ụtụtụ echi. Okonkwọ nọ n’elu akwa ogugu ya na eche ihe oku gbata gbata a ga-abụ- eleghị anya, ọ ga-abụ iji buso otu ndị agbata obi ha agha. Ọ bụghị onye na-atụ agha egwu. Ọ bụ nwoke ike , dike ọgụ. Ọ naghị eme ka nna ya n’ihi na ọ na-ejiri anya ya ahụ ọbara. Ya bụ onye mbụ bulatara isi mmadụ n’agha ikpeazụ ndị Ụmụọfịa lụrụ. Nke ahụ bụ isi nke ise ọ na-egbu ma o mebekwaghị okenye.

 

N’omume ukwu obodo dị ka ịkwa ozu onye a ma ama, ọ na-eji isi mmadụ mbụ o gburu aṅụ mmanya.

N’ụtụtụ, mbara ahịa niile juputara na mmadụ. A gaara ahụ ihe ruru iri puku ndị nwoke n’ebe ahụ, ha niile ji olu dị ala na-ekwu okwu. N’ikpeazụ, Ogbuefi Ezeugo guzoro n’etiti ha ma bekuokwa ha ugboro anọ, Ụmụọfịa kwenu!!”. O sitịrị aka ya ma cheekwa ihu n’ebe dị iche iche n’ime ugboro anọ ndị a. Iri puku mmadụ ndị a zara ya “yaa!!” mgbe ọ bụla o bekuru ha. Ebe niile wee dakwaa jụụ. Ogbuefi Ezeugo bụ onye ọka okwu n’ihi ya a na-ahọpụta ya ka o kwuo okwu n’oge dị otu a. Ọ chịgharịrị isi awọ ya ma dọtụkwa afọ ọnụ ya. Ọ dọzikwara akwa ya bụ nke sitere n’akpa abụ aka nri ya wee gafee ma jikọkwaa ọnụ n’ubu aka ekpe ya.

O wee bekuokwa ha nke ugboro ise sị, “Ụmụọfịa kwenu,” ha niile jirikwa otu olu zaa ya.

 N’otu ntabị anya, o setịrị aka ekpe ya dị ka onye ara na-acha wee tụdo ya  n’ụzọ Mbaịnọ, ma sitekwa n’ịtachị eze ọcha ya sị, “ Ụmụ anụ ọhịa ahụ na-azụghị azụ nwara wee gbuo otu ada Ụmụọfịa.” Mgbe o kwuchara nke a, o weturu isi ya ala ma taakwa ikikere eze ya. O mere nke a iji nye ohere ka mmadụ niile gosipụta iwe ha. Mgbe o bidoro ọzo, iwe ahụ dị ya n’ihu apụọla kama ọ bụzi eze ọchị nọchiri, ma ụdịrị ọchị a dị njọ karịa iwe. O jiiri ezigbo olu wee kọọrọ ndị Ụmụọfịa ka ndị Mbaịnọ jiri gbuo ada ha nwanyị gara ahịa n’obodo ha. Ọ gwara ha na nwanyị ahụ bụ nwunye Ogbuefi Udo ma tụọkwara ha otu nwoke nọdebere ya nke na-erikwa uju aka. Igwe mmadụ ahụ nọ ebe ahụ jiri obi iwe wee tiwe mkpu agha.

 

tụtụ ndị ọzọ kwuru okwu ma n’ikpeazụ, ha kpebiri na ha ga-esi ụzọ ziri ezi sowe ya bụ okwu. Ngwa ngwa ha zipuru ozi zigara ndị Mbaịnọ ịgwa ha ka ha họrọ ịlụso ha agha n’otu ụzọ, ma ọ bụkwanụ inye ha otu nwa okorọbịa na otu nwa agbọghọ na-amabeghị nwoke dị ka ihe iti aka n’obi, n’aka nke ọzọ.

 

Ndị agbata obi Ụmụọfịa niile na-atụ ya egwu. Ọ na-akpa ike dị egwu n’ebe agha nakwa ọgwụ dị, a na-atụkwa ndị nchuaja na ndị dịbịa ha egwu na gburugburu obodo ha niile. Ọtụmọkpọ ha ji aga agha bụkwa nke siri n’ala ahụ pụta. Ọ dịghị onye ma afọ ole ọ gbarala. Ma ọ dị otu nkwekọrịta mmadụ niile nwere - ya bụ na ihe na-akpa ike n’ọtụmọkpọ ahụ bụ otu agadị nwanyị nwere otu ụkwụ. N’ezie aha ọtụmụọkpọ ahụ n’onwe ya bụ agadị nwanyị. Ụlọ ya dị n’etiti obodo Ụmụọfịa bụkwa ebe a bọchasịrị nke ọma. Ọ bụrụ na mmadụ akpachaghị anya wee gafewe ebe ahụ n’anyasị, ọ ga-ahụrịrị agadị nwanyị ahụ ka ọ na- awụgharị.

 

N’ihi nke a, ndị agbata obi Ụmụọfịa niile bụ ndị matarala nke a na mbụ na-atụ ya egwu. Ha agaghịkwa ebusọ ya agha na-ebughị ụzọ chọwa udo. N’iji kwuo eziokwu, a ga-asị na ndị Ụmụọfịa enweghị ike ịlụ agha ọ bụla na-abụghị ma ikpe gara ha, ya bụkwa nke agbara ha kwadoro. Mgbe ụfọdụ, agbara ahụ na-agwa ndị Ụmụọfịa ka ha ghara ịga agha. Ọ bụrụ na ha enupu isi, a ghaghị imeri ha n’ihi na agadị nwanyị ahụ a na-atụ egwu enweghị ike ịlụ agha ndị igbo na-akpọ agha ịta ụta.

 

Ma agha nke a  na-akwado ịda bụ agha ziri ezi. Ọ bụladị ndị iro ha makwara nke a. Ya mere mgbe Okonkwọ onye Ụmụọfịa nke bụkwa dike a ma ama n’agha rutere Mbaịnọ, ha jiri ugwu na nsọpụrụ nabata ya. Ka abalị abụọ gachara, ọ kpọrọ otu nwatakịrị nwoke gbara afọ iri na ise na otu nwagbọghọ na-amabeghị nwoke wee lọta. Aha nwa nwoke ahụ bụ Ikemefuna bụkwa onye a ka na akọkwa akụkọ mwute ya n’Ụmụọfịa ruo taa.

 

Ndi okenye gbakọtara ịnụrụ ọtu Okonkwọ siri jee ozi ahụ. N’ikpeazụ, ha kpebiri di ka a tụrụ anya na nwa agbọghọ ahụ ga-anọchi anya nwunye Ogbuefi Udo. Nwa okorọbịa ahụkwanụ bụ nke ndị Ụmụọfịa niile, ya mere na ọ dịghị ha ọsịịsọ iji kpebie ihe ga-abụ ọnọdụ ya. Ma ugbu a, ndị Ụmụọfịa gwara Okonkwọ ka ọ na-elekọtara ha ya anya. Ya mere Ikemefuna jiri bie n’ụlọ Okonkwọ afọ atọ.

 

Okonkwọ jiri aka ike na-achị ezinaụlo ya. Ndị nwunye ya, ọ bụladị nke ọdụdụ n’ime ha nakwa ụmụ ya na-atụ egwu mgbe ọ bụla maka iwe ọkụ ya. Ma e leghị anya, n’ime onwe ya Okonkwọ abụghị  ajọ mmadụ. Itụ egwu bụ ihe naara achị ndụ ya , itụ egwu umengwu nakwa ọdịda. Ọ dị omimi karịa egwu mmụọ ojọọ nakwa nke igwọ ọgwụ, nke ajọọ ọhịa na nke ihe ọjọọ na-akpagharị n’elu ụwa. Egwu Okonkwọ karịrị ndị a. Ọ bughị ihe anya na-ahụ ma ọ dị n’ime onwe ya. Ọ bụ egwu onwe ya, ka a ghara ịsị na o yiri nna ya. Ọ bụladị mgbe ọ bụ nwata, ọ kpọrọ umengwu nna ya asị. Ruo ugbu a, ọ na-echeta arịrị o riri mgbe nwa ọgbọ ya gwara na nna ya bụ agbala. Otu a ka Okonkwọ siri mata na agbala abughị naanị aha nwanyị kama  e nwekwara ike ịkpọ ya nwoke adịghị  echichi ọ bụla o chiri. Ya mere Okonkwọ jiri buru otu ihe n’obi- ya bụ ịkpọ ihe ọ bụla nna ya Ụnọka hụrụ n’anya asị. Otu n’ime ihe ndị a bụ ịdị nwayọ ebe nke ọzọ bụ ịnọ n'efu.

 

N’oge ọrụ ubi, Okonkwọ na-arụgide ọrụ n’ubi ya kwa ụbọchị site n’isi ụtụtụ wee ruo n’ime anyasị. Ọ bụ nwoke siri ike n’ihi ya ike anaghị agwụ ya ọsịịsọ. Ma ndị nwunye ya na ụmụ ya adịghị ike otu ahụ, ya mere ha jiri ata ahụhụ. Ọ dighị onye n’ime ha nwere ike ikwuputa nke a. Nwoye nke bụ diọkpara Okonkwọ gbara afọ iri na abụọ ebidolarị nyewe nna ya ọbara mgbali elu n’ihi umengwu ya. Ka o sina dị,otu a ka ọ dị n’anya nna ya. Ya mere o jiri na-abara ya mba nakwa akụ ya ihe mgbe dum iji duzie ya ụzọ. Ya mere Nwoye jiri na-eto di ka nwa okorọbịa ihu anaghị atọ ọchị.

 

Akụ na ụba Okonkwọ ka a  na-ahụ n’ezinaụlọ ya. Ezi ya buru ibu bụkwa nke o ji aja uhie gbaa gburu gburu. Nke ọ bụla n’ime ndị nwunye ya atọ nwere ụlọ nke ya n’azụ obi ya. Ọ rụgidere ọba ji ya n’otu isi ahụ aja ụlọ bụ ebe ọtụtụ ogologo mkpa ji guzochara onwe ha. N'isi ụlọ nke ọzọ bụ ebe ọgba ewu ha dị. Nke ọ bụla nime nwunye ya rụkwunyere obere ntu nisi ụlọ ya maka ọkụkọ. N'akụkụ ọba ya ka Okonkwọ rụrụ ụlọ arụsị ya nke bụ ebe o dotere ihe ndị a kpụrụ akpụ bụ ndị na-anọchi anya chi ya nakwa mmụọ ndị nna ya ochie. Ọ na-ekpere ha site n’ichụrụ ha aja ọjị, erimeri na mmanya. Ọ na-arịọkwa ha ka ha na-echebe ya, ndị nwunye ya atọ na ụmụ ya asatọ.

 

Ya mere mgbe ndị Mbaịnọ gburu ada ndị Ụmụọfịa, Ikemefuna bịara biri n’ụlọ Okonkwọ. Mgbe Okonkwọ kpọlatara ya ụlọ n’ụbọchị ahụ, o nyefere ya n’aka isi nwanyị ya. Ọ gwara nwunye ya sị: “ nwa a bụ nwa ndị obodo, n’ihi ya, lekọta ya anya nke ọma.̂

Nwunye ya jụrụ ya sị: “ Anyị na ya ga-ebite aka?” Okonkwọ jiri oke olu dị ka egbe igwe baara ya mba sị, “ mee ihe a gwara gị, nwanyị. O lee mgbe I bidoro bụrụ otu n’ime ndichie Ụmụọfịa?”

 

Nne Nwoye kpọbara Ikemefuna n’ụlọ ya na-ajụghịkwa ajụjụ ọ bụla ọzọ.

Oke egwu tụrụ Ikemefuna n’onwe ya, Ọ mataghị ihe na-eme ya ma ọ bụkwanụ ihe o mere. Kedukwanụ ka ọ ga-esi mata na nna ya so na ndị gburu ada ndị Ụmụọfịa? Naanị ihe ọ matara bụ na ndị nwoke ole na ole bịara n’ụlọ ha, ha na nna ya jiri olu dị ala kparịta ụka. N’ikpeazụ ọ kpọtara ya nye otu onye ọbịa. Nne ya bere oke akwa ma ya onwe ya ebeghị akwa ọ bụla n’ihi na ihe nke a gbara ya gharịị. E mesịa, onye ọbịa a kpọrọ ya na otu nwa agboghọbịa gara ogologo ụzọ ọhịa wee lọta. Ọ maghị onye nwa agbọghọbia ahụ bụ nke o ji ahukwa ya anya ọzọ.

 

 

 

24

 

ISI NKE MBỤ

 

 

Okonkwọ bụ nwoke a maara nke ọma n’obodo toolu ahụ niile ma gafekwaa. Ebube ya sitere n’ike niile ọ kpara. Dị ka nwa okorọbịa dị afọ iri na asatọ, o wetarala ndi obodo ya ugwu site n’ịtụ Amalịnze  nke a na-akpọ nwamba n’ala na mgba. Amalinze bụ ọkamgba ahụ nke ọ dịbeghị onye meriri ya n’ime afọ asaa site n’Ụmụọfịa ruo na Mbaịnọ. A na-akpọ ya  nwamba n’ihi na azụ ya anaghị eru ala. Ọ bụ nwoke a ka Okonkwọ tụrụ n’ala na mgba nke agadi nwoke ahụ kwetara na ọ bụ otu n’ime mgba sikarịrị ike kemgbe nna nna ha ochie bachara mmụọ ara mgba abalị asaa.

Ekwe mgba naara ada, ọja naara egbu ebe ndi nlere anya jidekwara ume ha n’aka. Amalịnze bụ onye oke akọ, ma Okonkwọ naara amị amị ka azụ nọ n’mmiri. Akwara niile dị ha n’ahụ pụtachara n’aka ha; azụ ha nakwa n’ụkwụ ha ebe ọ fọrọ ntakịrị ka ha gbajie onwe ha abụọ. N’ikpeazụ, Okonkwọ tụrụ nwamba ahụ n’ala.

Nke a mere ọtụtụ afọ gara aga: iri afọ abụọ ma ọ bụ karịa. Mgbe ahụ ebube Okonkwọ agazuola dị ka oke ọhịa na-agba ọkụ n’oge ụgụrụ. O toro ogologo ma gbakwaa agba, iku anya ya nakwa obodobo imi ya na-akwanye onye  ọ bụla egwu n’ahụ. Ọ na-eku ume ike ike, ebe a sịrị na ndi nwunye ya na ụmụaka ya na-anọ n’ụlọ nke ha anụ ka ọ na-eku ume mgbe ọ bụla o na-ehi ụra. Mgbe ọ bụla ọ na-aga ije ọ di ka ọ ga-adakwasị n’elu mmadụ ibe ya n'ihi na ọ dị ka o nwere ihe na-atụli ya elu ebe ikiri ụkwụ ya adịghị eru ala. Mgbe ụfọdụ, ọ na-abakwunye mmadụ ma ọ na-aga. Ọ na-asụ obere nsụ n’ihi ya ọ na-eji aka ya kwuo okwu mgbe ọ bụla iwe na-ewe ya ma ya enweghị ike ikwuputa okwu ngwa ngwa. Ọ naghị emere ndị efulefu ebere. O nweghị obi ebere ebe nna ya nọ.

Ụnọka onye bụ nna ya nwụrụ afọ iri gara aga. Oge ọ nọ ndụ, ọ bụụrụ onye umengwụ nke na anaghị eche echiche banyere echi. Ngwa ngwa ego ọ bụla batara ya aka, dị ka o si abịara ya mgbe ụfọdụ ọ na-ewere ya luo mmanya ma kpọkwa ndi agbata obi ya oriri. Ọ naara asị na mgbe ọ bụla ya hụrụ ọnụ onye nwụrụ anwụ na ya na-echeta iberibe onye ahụ mere site n’erighi akụ ya n’oge ọ nọ ndụ. Ụnọka bụ onye a ma ama n’iji ụgwọ. O jiri onye agbata obi ya ọ bụla ụgwọ, sitere n’ego ayọrọ ole wee ruo n’ọtụtụ ego ayọrọ.

O toro ogologo, taakwa ahụ ma hurukwa ehuru nwa obere. Ọ na-adị ka onye na-agba mkpe mgbe ọ bụla na-abụghị naanị mgbe ọ na-aṅụ mmanya ma ọ bụ egbu ọja ya. Ọ maara ka e si egbu ọja. Oge ọ na-enwekarị obi aṅụrị bụ n’ime ọnwa abụọ ma ọ bụ atọ ahụ bụ mgbe e  mechara owuwe ihe ubi ya bụ mgbe ndi egwu obodo ya ga-ebutu ngwa egwu ha nke ha kobere n’anya ọkụ. Ụnọka na-eso ha eti egwu, ihu na-abụ ya sọ udo na-aṅụrị. Mgbe ụfọdụ, ndi obodo ọzo na-arịọ Ụnọka na ndi egwugwu ha ka ha bịa nọnyere ha ma kuziekwara ha egwu ha. Ha na-aga ebe dị otu a ma nọọkwa ihe dị ka izu ahịa atọ ma ọ bụ anọ na-akụ egwu ma na-erikwa oriri. Udị nnọkọ dị otu a na-atọ Ụnọka ụtọ nke ukwu. Ụdị ugbu a n’afọ, ya bụ mgbe mmiri ozuzo kwụsịrị, anwụ ejiri ịma mma na-awa kwa ụtụtụ na-atọkwa Ụnọka ụtọ nke ukwu. Oke okpomọkụ anaghịkwa adị n’oge ahụ n'ihi na ufufe oyi ụgụrụ na-esi na mpaghara ugwu abịa.

N’afọ ụfọdụ, oyi ụgụrụ na-atụsi ike ma na-ebutekwa oke alụlụo n’elu igwe. Ndi okenye nakwa ụmụaka naara anọ ọkụ gburugburu anyakọ onwe ha. Udị ọnọdụ dị otu a na-amasị Ụnọka nke ukwu. Ọ na-amasikwa ya ịhụ egbe ndị mbụ na-eso ọkọchị alọta nakwa ụmụaka na-agụ egwu iji nabata ha. Mgbe ahụ ọ ga-echeta mgbe ọ ka bụ nwatakịrị, na otu ọ naara esi akpagharị achọ egbe na-efe n’eluigwe. Ngwa ngwa ọ hụrụ otu, ọ ga-eji obi ya niile gụwara ya egwu nnabata site n’ụzọ ije ya, ma jụwakwa ya ma o nwere akwa ọ bụla o welatara ụlọ.

Nke a mere otụtụ afọ gara aga mgbe ọ nọ na nwanta. Ugbu a o torola, Ụnọka bụ akaloghọri. Ọ bụ ogbenye,, ụmụ ya na nwunye ya anaghị ahụ ihe ha na-eri. Ndị mmadụ naara achị ya ọchị n’ihi na ọ bụ akaloghori, ha na-aṅukwa iyi na ha agaghị agbazinye ya ego ọzọ n’ihi na ọ naghị akwụghachi ha. Na-agbanyeghi nke a, Ụnọka bụ mmadụ na-enwe ike ịgbazite ego ọzọ tinyekọọ n’elu ụgwọ ndi o ji.

Otu ụbọchi, otu onye agbata obi ya aha ya bụ Okoye bịara ịhụ ya. Ọ naara ezu ike n’elu akwa aja dị n’ụlọ ya ma na-egburutu ọja ya. O biliri ngwa ngwa ma kwekwa Okoye n’aka nke bụ onye tọghasịrị ụte ajị ọ nya n’aka, ma nọrọkwa ala, Ụnọka wee baa n’otu ụlọ ya ma pụtakwa buru ọkwa ọjị, ose ọjị na ọkpụrụkpụ nzụ dị n’ ime ya. “Enweela m ọjị,” ka ọ gwara onye ọbịa ya mgbe ọ nọdụrụ ala, ma burukwa ọkwa ahụ bunye ya. “I meela. Onye wetara ọjị, wetara ndụ. Ma echere m na ọ bụ gị ga-awa ya”, ka Okoye kwuru wee bughachiri ya ọkwa ahụ.

“Mba, echere m na ọjị a bụ nke gị”, otu a ka ha siri arụmarụ nwa mgbe nta tupu Ụnọka wee kweta ịwa ọjị ahụ. Ka nke a na-aga, Okoye were ọkpụrụkpụ nzụ ahụ, kaa akara ụfọdụ n’ala, ma tejiekwa isi mkpịsị ụkwụ ya.

Mgbe ọ na-awa ọjị ahụ, Ụnọka rịọrọ ndi nna nna ha ka ha nye ha ndụ na ahụ isi ike ma na-echedokwa ha site n’aka ndị iro ha. Ka ha tachara ọjị ahụ, ha kọrọ akụkọ metụtara ọtụtụ ihe, dị ka oke mmiri ozuzo nke na-emebicha ji ha kọrọ n’ubi, omume ọdịnala ha ọzọ nakwa agha ahụ nke na-eru n’etiti ha na ndị Mbaịnọ. Obi anaghị adị Ụnọka mma n’ihe ọ bụla metutara agha. N’ezie, ọ bụ onye ụjọ n’ihi ya ọ naghị eji anya ya ahụ ọbara. Ya mere o jiri gbanwe isiokwu ha wee kọwa ihe gbasara egwu, ihu wee bụrụ ya sọ ọchị. N’ime obi ya, ọ na-anụ ụda ụtọ dị iche iche nke ekwe, udu na ogene, ọ na- anụkwa ka ọja ya na-adakọta ọnụ n’ime ha, na-edozikwa ha ka ha wee mepụta ụda egwu dị ụtọ. Ka ọ dị ugbu a, ụda egwu a dị ụtọ, ma ọ bụrụ na e wepụta ụda ọja ahụ iche ka ọ na-arị elu arịda, a ga-ahụ na ọ bụ iri uju na ọnụma juputara na ya.

Okoye n’onwe ya bụkwa oti egwu. Ọ na- akụ ogene. Ma ọ bụghị akalogholi dị ka Ụnọka. O nwere ọba ji buru ibu nke ji juputara n’ime ya ma nwekwa ndi inyom atọ. Ugbu a ọ na-akwado ichi echichi Idemili, ya bụ echichi nke atọ dịkarịsirị elu n’obodo ha. Echichi a na-efu nnukwu ego, n’ihi ya ọ na-achikọta akụ ya ọnụ. N’ezie nke a bụ ihe kpatara o jiri bịa ihụ Unọka. Ọ kwara ụkwara wee sị: “I meela maka ọjị i nyere m. E leghị anya, ị nụla maka echichi a m na-achọ ichi n’oge na-adighị anya.”

Ka o kwuchara nke a n’ụzọ dị were were, Okoye jiri ilu kwuchapụ ọkara ihe ndị ọzọ. Ndị igbo na-ewere mkparịta ụka dị ka ihe dị oke mkpa, ebe ilu bụ mmanụ ha ji eri okwu. Okoye bụ onye oke okwu n’ihi ya o kwuru okwu ogologo oge na-agbagharị okwu ya gburu gburu wee ruo n’ikpeazụ mgbe o kwuputara ihe o jiri bịa. N’igbu okwu ya nke nke, ọ na-agwa Ụnọka ka ọ kwụghachi ya narị ego ayọrọ abụọ ahụ ọ gbazinyere ya ihe karịrị afọ abụọ gara aga. Ngwa ngwa Ụnọka ghọtara ihe enyi ya nwoke na-ekwu, ọ dapụrụ n’ọchi. O jiri oke olu chịa ogologo ọchị nke mere na olu ya dị ka ogene ebe anya mmiri pụtakwara ya n’anya. Omume a tụrụ ọbịa ya n’anya nke ukwu, o nyeghịkwa ya ọnụ okwu. N’ikpeazụ, Ụnọka jisiri ike nye ya ọsịsa n’etiti oke ọchi ọhụrụ.

“Lee anya n’ahụ aja ahụ,” ka ọ gwara ya site n’itụrụ ya aka n’ahụ aja ụlọ ya nke e tere aja uhie, o wee na-amụke amụke. “Lee akara nzụ ndị ahụ,” Okoye hụrụ ọgbara obere akara ndị e jiri nzụ kaa bụ ndi nọdebere onwe ha. Ha dị ọgbara ise, nke dịkarịsịrị nta n’ime ha nwere akara iri. Unọka nke bụ onye maara otu e si eme ihe ọchị nyetụrụ nwa obere ohere bụ nke o jiri kpọọ anwụrụ, ziekwa ndụ tupu ọ na-aga n’ihu: “Otu n’ime ọgbara ndị ahụ nọchiri anya ụgwọ m ji ndị mmadụ ebe akara ọ bụla n’ime ha bụ otu narị ego ayọrọ. Ị hụla na eji m nwoke ahụ otu puku ego ayọrọ ma ọ dịbeghị mgbe o jiri ụtụtụ kụtee m maka ya. Aga m akwụ gị ụgwọ gị ma na ọ bụghị taa. Ndi okenye anyị na-ekwu sị na anwụ na-ebu ụzọ chasagodu ndị kwụ ọtọ tupu o rutere ndi nọ n’okpuru ha. Aga m ebu ụzọ kwụchagodu ụgwọ m ndi buru ibu.” Ka o kwuchara nke a, ọ kpọrọ anwụrụ ọzọ dị ka a ga-asị na ọ bụ ya bụ ibụ ụzọ kwụchapụ ụgwọ ya ndị buru ibu. Okoye fụkọtara ute akpụkpọ ewu ya wee laa.

Mgbe Ụnọka nwụrụ, ọ dịghị echichi ọ bụla o chiri, O jikwara ụgwọ buru ibu. N’ihi nke a, ọ tụghị onye ọ bụla n’anya na nwa ya Okonkwọ kpọrọ ya asị. Ka ihe siri dịrị ya mma, ndị obodo ha na-ekpe onye ọ bụla ikpe dị ka akaọrụ ya siri dị na-abụghị dị ka akaọrụ nna ya sịrị dị. Okonkwọ bụ onye a marala ama n’ime ihe siri ike. Ọ ka bụ nwa okorọbia ma o turularị ugo dị ka ọkamgba n’ime obodo toolu ndị ahụ.Ọ bụ onye ọrụ ubi a mara nke ọma. O nwere ọba abụọ nke ji juputara n’ime ha. O tebeghị aka o jiri lụta nwunye ya nke atọ. N’iji tụkwasị n’elu ihe ndị a, o chiela ụzọ echichi abụọ ma kpaakwa ike dị egwu n’ime agha mba na mba abụọ. N’ihi nke a, na-agbanyeghị na Okonkwọ ka bụ nwa okorọbia, ọ bụrụlar otu onye n’ime ndị kachasị ibe ha n'oge ya. N'obodo ya,a na-kwanyere ndi okenye ugwu ma a na-asọpụrụ ndị kparala ike asọpụrụ. Dị ka ndi okenye kwuru, ọ bụrụ na nwata akwọzie aka ya nke ọma, o nwere ike isoro eze rie nri. Okonkwọ akwọzielarị aka ya nke ọma n’ihi ya o sorokwala ndi eze na ndi okenye rie nri. Otu a ka o jiri bụrụ ya naara elekọta nwantakịrị ahụ nke ndi agabata obi Ụmụọfịa jiri chụọrọ ha aja iji gbochuo agha na ịghafu ọbara. Aha nwa chi ọjọọ ahụ bụ Ikemefuna. 

 

 

25

page 1 page 2 page 3 .... page N

26

IGBO AMAKA

ỤLỌAKWỤKWỌ IGBO

MỤTA IGBO

CULTURAL DANCE

MASQUERADE

EGWU DI YA

EDEMEDE IGBO

ONYE NKUZI IGBO

OLU ỤMỤ IGBO

IGBO MADE EASY

Learn In Igbo in 1 day

Learn In Igbo

Copyright � 2018-2020. Mother Tongue Academy. All Rights Reserved.We can be  reached  by Phone at (516) 442-9191  or by our Website  Contact  E-mail